دليل عقلى فلسفى در كار نباشد نمى توان نتيجه تجربه را تعميم و گسترش داد، در اين صورت چگونه، تجربه گر قرن نوزدهم و بيستم مى خواهد با تجربه محدود خود، سخن از ازلى و ابدى بودن ماده، به ميان آورد، زيرا ازلى و ابدى بودن يك شىء از قلمرو تجربه بيرون است.

٣ـ شما فرض كنيد ابدى و فناناپذيرى ماده با متد تجربه ثابت گرديد چگونه ازلى و بى آغازى آن با تجربه ثابت مى شود در صورتى كه از نظر مادى ها مانع ندارد يك نيروى از يك طرف بى نهايت و از طرف ديگر ابتدا و آغازى داشته باشد.

٤ـ امروز سخن از ازلى و ابدى بودن ماده پس از كشف قانون دوم ترموديناميك، شبيه به شوخى است، زيرا در پرتو اين قانون علمى كه جهان از قوت به ضعف از جوانى به پيرى و از صورت انرژى هاى قابل مصرف به انرژى هاى غير قابل مصرف مى رود، ديگر نمى توان جهان را با جاودانگى و ازلى و ابدى توصيف كرد. و ما مشروح اين نتيجه گيرى را، در يكى از نوشته هاى خود آورده ايم.[١]

كاشف قانون ترموديناميك در فكر كشف حدوث ماده نبود، او در قلمرو علم خود، قلم مى زد، ولى افراد هوشيار مى توانند از همين قانون نتايجى مانند حدوث ماده را روى طرح و اصولى كه امروزه مورد پذيرش است، اخذ كنند.

بنابراين، هرگاه جاودانى ماده باطل گرديد، ديگر جايى براى بحث

[١] ر.ك: همين قلم، كتاب راه خداشناسى .