آيا اين پاسخ مى تواند موارد نقض را كه مطرح كرديم حل كند؟ به طور مسلم نه، زيرا اعتراف به سكون نسبى (نبودن تكامل در بسيارى از حركت ها، و حركت هاى نزولى در پديده هايى) مستلزم انكار ادعاى تكامل در تمام حركت هاست و ماركسيسم در مواقع گرفتارى چنين اصلى را دستاويز قرار مى دهد و از اين طريق خود را از انبوه اشكالات رها مى سازد.

تا اين جا به گونه اى روشن شد كه هرگز نمى توان هر نوع دگرگونى در طبيعت را، دگرگونى تصاعدى و تكامل خواند، اكنون ببينيم جريان در تبدلات تاريخى نيز چگونه است.

تكامل جامعه و تاريخ

ماركس در جامعه و تاريخ بينش خاصى دارد، وى معتقد است كه تاريخ حركت تكامل جبرى دارد و پيوسته تزهاى جامعه، با تركيب آنتى تز آن، به سوى تكامل پيش مى رود، و براى اثبات اين اصل، در تاريخ، به دنبال مستمسك فلسفى و اصلى در طبيعت بود كه نظريه وى را در جامعه و تاريخ تأييد كند، از اين جهت اصرار مىورزد كه تمام حركت هاى طبيعى در جهان به سوى تكامل است. اكنون لازم است نظريه ماركس را در جامعه و تاريخ بررسى كنيم.

ما از ميان مجموع حركت هاى تاريخى فقط ادوار مهم پنج گانه تاريخ بشر را مطرح مى كنيم تا روشن گردد كه هر نوع حركت در جامعه و تاريخ تكامل آفرين نيست. قبلا نكته اى را يادآور مى شويم و آن