با اين بيان روشن مى گردد كه مسئله تز و آنتى تز ارتباطى به تضاد عينى ندارد، بلكه حقيقت اش، اين است كه در بسيارى از موجودات توان خاصى وجود دارد كه مى تواند، به جسم رشد و كمال بخشد و كمال بيافريند، و تخم مرغ را كه خود كمال و فعليتى است، به كمال برتر كه همان جوجه است برساند و هم چنين.

بنابراين، مسئله فعليت و قوه، چه ارتباطى به تضاد و تناقض دارد؟

ما در بحث حركت كه دومين اصل از اصول ديالك تيك است، به روشنى ثابت خواهيم كرد كه در تمام پديده هاى طبيعى، قوه و توان خاصى است كه مى تواند پديده را تحت شرايطى، به كمال شايسته اش برساند و اگر پديده فاقد چنين كمالى گردد، از حركت و تكامل باز مى ايستد.

البته قوه و توان در هر شرايطى، مايه حركت نمى گردد، بلكه تحت شرايطى به پديده حركت بخشيده و آن را به پيش مى راند; مثلا وقتى نطفه تخم مرغ زير مرغ قرار گرفت و تمام بدنه آن در حرارت ملايم بدنه مادر فرو رفت، «توان» رو به «شدن» مى گذارد و راه تكامل را پيش مى گيرد. و اين قانون در تمام حركت ها و تحول ها، حاكم مى باشد.

حال چرا هگل از چنين اصل طبيعى، غفلت ورزيده و آن را در پوشش «مجادله» و مخاصمه و جنگ و نبرد مطرح كرده و قيافه جهان را قيافه نبرد ترسيم نموده است چندان روشن نيست، برخى از مورخان فلسفه مى گويند هگل تحت تأثير جوّ سياسى و اقتصادى موجود در زمان خويش قرار گرفته و مى خواسته است كه جنگ را در اجتماع و رقابت را در ميدان اقتصاد تصحيح كند و براى آن ريشه فلسفى بسازد و