پيام قرآن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ١٥٠ - ١- ارزش خرد در ميزان قرآن

آنچه در بالا گفته شد و نمونه‌هايى از آيات آن ذكر گرديد در مورد اصل گوهر عقل بود، و اما در مورد كار و فعاليت آن نيز، تعبيرات متعددى در قرآن مجيد آمده است كه هريك از اين تعبيرات يكى از ابعاد و زواياى آن را روشن مى‌سازد به اين ترتيب كه:

در نهمين آيه‌ مورد بحث سخن از «تذكر» است مى‌فرمايد: خدا به اين منظور آياتش راى براى مردم تبيين مى‌كند كه متذكر شوند، تذكر به معناى حفظ و يادآورى مطالب يكى از كارهاى مهم عقل است كه اگر نبود انسان از علوم خود هيچ بهره‌اى نمى‌برد.

باز در اين‌جا به تعبيرات مختلفى در قرآن برخورد مى‌كنيم: گاه مطلب را مانند آيه‌ فوق‌ با جمله‌ «لعل» كه در اين‌گونه موارد براى بيان هدف است مطرح مى‌كند، و گاه به صورت توبيخ و سرزنش‌ «أفَلا تَتَذَكَّروُن». [١]

و گاه به عنوان سرزنش از افرادى كه انديشه خود را به كار نمى‌اندازند و حقايق را حفظ و يادآورى نمى‌كنند «قَلِيْلًا ما تَذَكَّروُن» [٢]

در دهمين آيه‌ سخن از «تفكر» است، و بعد از آن‌كه در يك استفهام انكارى مى‌پرسد آيا «نابينا» و «بينا» يكسان است؟ با لحن سرزنش‌آميزى مى‌گويد: «آيا فكر نمى‌كنيد» و همان‌گونه كه اشاره كرديم «فكر» در واقع به معناى «تجزيه و تحليل» مسائل مختلف براى راهيابى به عمق آنهاست، و طريقى است براى فهم بهتر و بيشتر.

باز در اين‌جا تعبيرات متنوع است گاه مى‌گويد: لَعَلَّكُمْ تَتَفكَّروُن؛ شايد شما انديشه كنيد» (بقره ٢١٩) گاه مى‌گويد: «لَقْومٍ يَتَفَكَّروُن؛ براى جمعيتى كه تفكر مى‌كنند» (يونس ٢٤، رعد ٣، نحل ١١) و گاه مى‌فرمايد: «أَوْلَمْ يَتَفَكَّروُا فى أنْفُسِهِمْ؛ آيا آنها در

[١]. انعام ٨٠، هود ٢٤، نحل ٩٠، مؤمنون، ٨٥، صافات ١٥٥.

[٢]. نمل ٦٢.