پيام قرآن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ١٤٦ - افعال عقل

العرب آمده كه «بصيرت» به معناى اعتقاد قلبى است، و بعضى آن را به معناى ذكاوت و هوش تفسير كرده‌اند.

در آيات قرآن نيز اين واژه در اين معنا به كار رفته است مانند: «قُلْ هَذِهِ سَبِيلِى ادْعُوا الَى اللَّهِ عَلَى‌ بَصِيَرةٍ؛ بگو اين راه من است كه به سوى خدا دعوت مى‌كنم با آگاهى» (يوسف ١٠٨) [١]

* «درايت» به معناى علم و آگاهى بطور مطلق، يا علم و آگاهى در مسائل مخفى پنهان است، و به معناى «هوشيارى» نيز آمده است، از «مقاييس اللغة» استفاده مى‌شود كه در اصل به معناى «توجه» به چيزى است، و سپس به معناى «آگاهى» نسبت به چيزى آمده، در قرآن مجيد نيز بطور مكرر در مفهوم «علم» استعمال شده است از آنچه در اين بخش گفتيم نيز به خوبى استفاده مى‌شود كه الفاظى كه در قرآن مجيد براى «كار عقل و خرد» استعمال شده و مفهوم علم و ادراك را مى‌رساند نيز الفاظ متنوعى است كه هر كدام از آنها به يكى از ابعاد علم اشاره مى‌كند و در هر مورد متناسب با آن بكار رفته!

آن‌جا كه سخن از آگاهى توأم با موشكافى است واژه‌ «درايت» و آن‌جا كه سخن از تجزيه و تحليل است كلمه‌ «فكر» و آن‌جا كه منظور آگاهى از يك امر پنهانى به كمك يك امر محسوس است واژه‌ «فقه» استعمال شده، و آن‌جا كه هدف آگاهى توأم با حفظ و يادآورى است كلمه‌ «ذكر» و به همين ترتيب هر واژه جايى دارد و هر لفظ مقامى دارد.

اين نكته نيز قابل توجه است: تعبيراتى كه در قرآن مجيد در زمينه «كار عقل» آمده سلسله مراتبى دارد كه از «شعور» به معناى درك ساده، شروع مى‌شود سپس به مرحله‌ «فقه» مى‌رسد كه درك مسائل نظرى از مسائل آشكار است و بعد از آن مرحله‌ «فكر» است كه ناظر به تجزيه و تحليل حقايق مى‌باشد، مرحله بعد مرحله‌ «ذكر» يعنى حفظ و يادآورى است، و از آن بالاتر مرحله‌ «نُهى‌»

[١]. از جمله آيات ديگرى كه اين معنا در آن به كار رفته ١٤ قيامت، انعام، ٢٠٣ اعراف و ١٠٢ اسراء است.