پيام قرآن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٢٥٧ - گر تو را از غيب چشمى باز شد!

را وسوسه مى‌كرد كه با داشتن اين نيروى وسيع و مجهز هيچ‌كس امروز بر شما پيروز نخواهد شد، من نيز در كنار شما هستم و حمايت مى‌كنم.

ولى هنگامى كه آتش جنگ شعله‌ور شد و فرشتگان به فرمان خدا به حمايت لشكر توحيد برخاستند شيطان به عقب برگشت و صدا زد: اى مشركان! من از شما بيزارم! من چيزهايى مى‌بينم كه شما نمى‌بينيد، من نشانه‌هاى پيروزى مسلمين و آثار رحمت الهى و امدادهاى غيبى را مى‌بينم، من از مجازات دردناك خداوند مى‌ترسم و مى‌دانم كيفر خداوند شديد است!

درباره اين آيه در دو قسمت ميان مفسّران گفتگو است:

نخستين اين‌كه آيا واقعاً «شيطان» در شكل انسانى مجسم شد، و در برابر آنها نمايان گرديد، و به وسوسه مشركان پرداخت؟ و يا از طريق نفوذ باطنى همان‌گونه كه هميشه معمول اوست در دل آنها اثر گذارد.

بسيارى از مفسّران قول اوّل را اختيار كرده‌اند، و روايات معروفى نيز آن را تأييد مى‌كند كه شيطان در چهره‌ «سُراقَةِ بنِ مالِك» كه از افراد سرشناس قبيله‌ «بنى كنانه» بود در برابر آنها ظاهر گشت، همان‌گونه كه در داستان هجرت پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم به هنگامى كه مشركان در «دارالندوه» به شور پرداخته بودند به صورت پيرمردى از اهالى‌ «نجد» در مجلس مشورتى آنها شركت نمود، و اين محال نيست كه شيطان چنين تجسمى پيدا كند، همان‌گونه كه درباره فرشتگان هم امكان دارد (چنانكه در داستان حضرت ابراهيم و مريم آمده است).

ديگر اين‌كه آيا شيطان واقعاً فرشتگان را ديد كه در آن صحنه نازل شده‌اند، يا به هنگامى كه آثار پيروزى غير منتظره را در اين ميدان مشاهده نمود يقين به نزول فرشتگان و امدادهاى غيبى كرد؟ باز در اين‌جا دو نظريه وجود دارد:

بسيارى از مفسّران معتقدند كه منظور همان مشاهده فرشتگان است و ظاهر آيات با توجه به آيات بعد كه صريحاً از ورود فرشتگان در ميدان بدر سخن مى‌گويد نيز همين است.

به اين ترتيب، «مؤمنان» و «مشركان» هيچ‌كدام حضور فرشتگان را در ميدان بدر