پيام قرآن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٣٨٦ - تفسير و جمعبندى

مى‌گردد.

آنها نيز در قيامت چنين مى‌گويند: «اى كاش ما راهى با پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم داشتيم، و اى كاش فلان شخص را به دوستى خود انتخاب نكرده بوديم، چرا كه او ما را گمراه كرد، با اين‌كه آيات الهى كه رمز سعادت و پرتو خوشبختى بود به ما رسيد ولى اين دوست گمراه اجازه بيدارى به ما نداد».

و به اين ترتيب عامل اصلى بدبختى خود را همان دوست اغواگر و گمراه كننده مى‌شمرند كه حجابى در مقابل ديدگان آنها ايجاد كرده بود، كه از مشاهده جمال حق محروم ماندند.

در اين‌كه منظور از «فلان» كيست؟ در ميان مفسّران گفتگوست:

بعضى احتمال داده‌اند منظور شيطان است كه او را به عنوان دوست براى خود برگزيدند، زيرا در ذيل آيه مى‌خوانيم: «وَكانَ الشَّيْطانُ لِلأَنْسانِ خَذُوْلا؛ شيطان انسان را مخذول و در مشكلات رها مى‌سازد».

بعضى ديگر گفته‌اند: منظور همان كسى است كه در شأن نزول آيه آمده است (يعنى‌ «عَقَبَه» يكى از كفار معروف كه اسلام را پذيرفت ولى به خاطر دوستش‌ «ابِىّ» دست از دامان پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم برداشت و مرتد شد و در جنگ بدر به قتل رسيد، رفيقش «ابى» نيز در جنگ احد كشته شد). [١]

ولى ظاهر اين است كه مفهوم آيه- همان‌گونه كه گروهى از مفسّران انتخاب كرده‌اند- كلّى است و همه دوستان اغوا كننده و وسوسه گر را شامل مى‌شود، و اين شأن نزول هرگز آيه را تخصيص نمى‌زند، به خصوص اين‌كه «شيطان» معناى وسيعى دارد و همه شياطين انس و جن را شامل مى‌شود، مخصوصاً تكيه روى كلمه «فلان» آن هم به صورت نكره قرينه روشنى بر عموميت مفهوم آيه است. [٢]

[١]. تفسير مجمع البيان (ذيل آيات مورد بحث) بعضى گفته‌اند ابى تنها كسى بود كه پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم در طول عمرش او را با دست خود به قتل رسانيد (تفسير روح البيان، ج ٦، صفحه ٢٠٥).

[٢]. تفسير فى ظلال القرآن، جلد ٦، صفحه ١٥٦.