پيام قرآن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ١٤٩ - ١- ارزش خرد در ميزان قرآن

«نُهى» (بر وزن شما) به عقل گفته مى‌شود، از اين نظر كه انسان را از زشتى ها و قبايح باز مى‌دارد.

در ششمين آيه، پس از اشاره به آيات با عظمت و روشنگر قرآن، مى‌گويد: اينها در سينه‌هاى كسانى است كه علم و دانش به آنها عطا شده، و چنان‌كه گفتيم، «صدر» (سينه) در اصل به معناى بخش مقدّم و اعلاى هر چيز است، و نشان مى‌دهد گوهر عقل كه از منابع مهّم شناخت است، برترين بخش وجود انسان را تشكيل مى‌دهد.

در آيه هفتم، ضمن اشاره به آفرينش آدم از خاك مى‌فرمايد: «هنگامى كه خلقت او موزون شد، و از روح خودم در آن دميدم، شما اى فرشتگان براى عظمت او سجده كنيد».

اين «روح الهى» همان «گوهر عقل» است كه به خاطر اهميّتش، به خداوند اضافه شده (اين اضافه را اضافه تشريفى مى‌نامند) وگرنه خداوند نه روح دارد و نه جسم، و درست به خاطر همين روح الهى بود كه تمام ملائكه مقربين و فرشتگان با عظمت بارگاه حق مى‌بايست براى آدم سجده كنند، والّا خاك و گل هرگز چنين ارزشى را نداشت و اين تأكيد مهمى است بر ارزش عقل و خرد.

در هشتمين آيه، به آفرينش‌ «نفس» (روح و عقل) انسان، و آفريدگار نفس قسم ياد مى‌كند، و سپس مى‌افزايد: بعد از آن‌كه خداوند، اين روح را آفريد و موزون ساخت، طرق فجور و تقوا (راه‌هاى كجى و راستى) را به او الهام كرد، كه اين خود اشاره لطيفى است به ادراكات فطرى انسان، كه از روز نخست در درون جان او از طريق تعليم الهى، نهاده شده است.

اين بود مجموعه هشت عنوان مختلفى كه در قرآن مجيد، براى اشاره به گوهر عقل و خرد از آنها استفاده شده، و اهميّت اين منبع شناخت را در ابعاد مختلفش روشن مى‌سازد.