ترجمه مجمع البیان فی تفسیر القرآن (مترجم- بیستونی، محمد) - الشيخ الطبرسي - الصفحة ٥٥ - مقصود

گويد: هر طايفه‌اى از عرب، بتى داشت كه بنام زنى او را نامگذارى كرده بود.

٢- ابن عباس و حسن و قتاده گويند: يعنى آنها جمادات و مردگانى را مى‌خوانند و پرستش مى‌كنند كه عقل ندارند و سخن نمى‌گويند و سود و زيانى ندارند و اين دليل بر جهالت و گمراهى ايشان است. علت اينكه بتهاى بيجان را «اناث» ناميده، اين است. كه: عرب، هر چيزى كه دون پايه بود، به مادگى آن معتقد بود، و ديگر اينكه جنس ماده از هر دسته از موجودات قدر و مقامش پايينتر است. زجاج گويد: علت اين است كه از حال مردگان بلفظ تانيث خبر مى‌دهند، چنان كه گويند: «الاحجار تعجبنى» نه «يعجبوننى» ممكن است علت اناث ناميدن بتها اين باشد كه آنها ضعيف بوده، خيرى ندارند و كسى را يارى نمى‌كنند.

٣- مقصود اين است كه آنها فرشتگان را مى‌خوانند، زيرا بعقيده ايشان، فرشتگان، از جنس لطيف بودند. و آنها را دختران خدا مى‌پنداشتند و پرستش مى‌كردند اين قول از ضحاك است.

(وَ إِنْ يَدْعُونَ إِلَّا شَيْطاناً مَرِيداً): آنها تنها شيطان سركش را مى‌خوانند كه در كفر خود شديد و در عصيان و شرك و طغيان خود پايدار است.

پرسش چرا در آغاز، عبادت ايشان را منحصر و ويژه بتها قرار داد و در اينجا ويژه شيطان آيا اين قسمت از كلام، با آغاز آن منافات ندارد؟! پاسخ حسن گويد: آنها در حقيقت پرستنده شيطان هستند، زيرا بتها بيجان بوده، كسى را به پرستش خود دعوت نمى‌كنند. در حقيقت، شيطان است كه مردم را به پرستش خود فرا مى‌خواند. از اينرو عبادت را به شيطان نسبت داده است، باعتبار اينكه او مردم را بعبادت خود دعوت مى‌كند و به بتها نسبت داده است، به اعتبار اينكه مردم بفكر خود آنها را پرستش مى‌كردند. دليل اين مطلب، خود قرآن است كه مى‌گويد:

(وَ يَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً ثُمَّ يَقُولُ لِلْمَلائِكَةِ أَ هؤُلاءِ إِيَّاكُمْ كانُوا يَعْبُدُونَ قالُوا)