ترجمه مجمع البیان فی تفسیر القرآن (مترجم- بیستونی، محمد) - الشيخ الطبرسي - الصفحة ٢٠٢ - مقصود

كه: اينك مردم كافر از دين شما مايوس شدند. خداوند خوف از كفار را از دل مردم مسلمان بر مى‌دارد و كفار را از باطل شدن اسلام، دچار ياس مى‌سازد. به آنها مى‌فهماند كه وعده حق فرا رسيده و دين خدا غالب گشته است. چنان كه فرموده بود:(لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ) (توبه ٣٣ فتح ٢٨: خداوند او را بر هر دينى غالب مى‌سازد) دين نام هر چيزى است كه خداوند بوسيله آن پرستيده شود و مردم را فرمان داده است كه بآن قيام كنند. مقصود از ياس كفار، اين است كه ديگر طمعى از دين اسلام و اينكه پيروان آن رهايش كرده، بسوى شرك روى آورند، ندارند. اين معنى از ابن عباس و سدى و عطاست. مجاهد و ابن جريح و ابن زيد گويند: منظور از «اليوم» روز عرفه از حجة الوداع است. آن روز همه عرب، در اسلام داخل شده بودند. آن روز جمعه بود و هنگامى كه پيامبر به اطراف خود نظر افكند جز مسلمان يكتا پرست احدى نديد. ديگر عربستان از لوث شرك، پاك شده بود.

(فَلا تَخْشَوْهُمْ‌): به مؤمنان دستور مى‌دهد كه نبايد بترسند كه اهل كفر بر اسلام غالب آيند و مسلمانان را شكست دهند و آنها را از دينشان باز گردانند.

(وَ اخْشَوْنِ‌): لكن از من بترسيد كه اگر مخالفتم كنيد و مرتكب گناه شويد، كيفر من شما را فرو مى‌گيرد. اين معنى از ابن جريج و ديگران است.

(الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ‌): در اين باره گفته‌اند: اقوالى است.

١- يعنى امروز بوسيله قرآن و بيانات آن واجبات، حدود، حلال و حرام خود را براى شما كامل ساختم. ديگر نه چيزى افزوده مى‌شود و نه از راه نسخ، چيزى كاسته.

آن روز، روز عرفه سال حجة الوداع بود. اين قول از ابن عباس و سدى و مختار جبايى و بلخى است. گويند: بعد از اين آيه، آيه‌اى در باره واجبات و حليت و حرمت، نازل نشد و ٨١ شب بعد پيامبر خدا از دنيا رفت.

اعتراض مگر دين خدا قبل ناقص بود كه خداوند در روز عرفه آن سال، كاملش گرداند؟!