(وَ لا يَزالُونَ مُخْتَلِفِينَ) ولى پيوسته اختلاف دارند، مجاهد و قتاده و عطا و اعمش گفته‌اند: يعنى اختلاف در اديان و مذاهب دارند، گروهى يهودى و دسته‌اى نصرانى و جمعى مجوسى و همچنين ... و در روايتى از حسن نقل شده كه گفته است: يعنى در رزق و روزى و احوال مختلف هستند، و ابو مسلم گفته: يعنى در كفر از يكديگر پيروى كردند و بدون تدبر و انديشه از گذشتگان خود تقليد نمودند. وى گويد:

«اختلف بعضهم بعضاً» با «خلف» در مثال مزبور بيك معنا است، چنانچه «قتل» و «اقتتل» در همين مثال از نظر معنى مساوى است.

(إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ) مگر آن دسته از مردم با ايمانى كه خدا بدانها رحم كرده كه آنها اختلاف نمى‌كنند و بر حق اجتماع نمايند. يعنى مردم پيوسته بباطل اختلاف كنند مگر آن كسانى كه خدا با انجام لطف در مورد ايشان بدانها رحم كرده و در اثر همان لطف ايمان آورده و مستحق ثواب گردند.

(وَ لِذلِكَ خَلَقَهُمْ) در معناى اين جمله اختلاف شده، ابن عباس و مجاهد و ضحاك و قتاده گفته‌اند: يعنى براى رحمت ايشان را آفريد، و نزد ما نيز همين معنا صحيح است، و اشكالى كه بر اين قول شده اين است كه گفته‌اند: روى اين معنى بايستى «و لتلك خلقهم» ميفرمود، زيرا «رحمت» مؤنث است؟ ولى اين اشكال بى‌مورد است زيرا «رحمت» مؤنث حقيقى نيست و معناى آن تفضل و انعام ميباشد، چنانچه خداى سبحان در جاى ديگر نيز فرموده‌(هذا رَحْمَةٌ مِنْ رَبِّي)[١] و يا فرموده:(إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ)[٢] و نظير آن در اشعار شعراى عرب زياد است. و حسن و عطا و مالك گفته‌اند: معناى آيه اين است كه «براى اختلاف آنها را آفريد» و روى اين معنى بايد «لام» (در و لذلك) لام عاقبت باشد، يعنى خداى تعالى آنها را آفريد و ميدانست كه سر انجام كارشان باختلاف ميكشد چنانچه در آن آيه ديگر كه فرموده‌(وَ لَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ ...)[٣] لام بهمين معنا است.

و نمى‌توانيم لام را براى غرض بگيريم زيرا معناى آيه اين ميشود كه خداوند مردم را

[١]- سوره كهف آيه ٩٨.

[٢] سوره اعراف آيه ٥٦.

[٣]- سوره اعراف آيه ١٥٩.