ترجمه مجمع البیان فی تفسیر القرآن (مترجم- بیستونی، محمد) - الشيخ الطبرسي - الصفحة ١٣٢ - تفسير

ميشود. و انس بن مالك از رسول خدا- ٦- روايت كرده كه در قيامت گروهى از دوزخ نجات مييابند و بيرون ميآيند.

و مختار ما نيز در معناى آيه همين قول است، و اين معنا بهتر از ساير معانى است.

٦- شرط و تعليق در آيه از باب تعليق بمحال و براى تأكيد در خلود و ابديت است يعنى خداوند هرگز خروج آنها را از دوزخ نميخواهد و مشيتش جز بر همين معنى تعلق نگيرد.

٧- حسن گفته: خداى سبحان در آغاز استثناء فرموده ولى بدنبالش خلود آنها را بطور قطع با جمله‌(إِنَّ رَبَّكَ فَعَّالٌ لِما يُرِيدُ) بيان فرموده، و از اين جمله بعدى معلوم ميشود كه همان خلودشان را در آتش اراده فرموده است. و نزديك بهمين قول وجهى است كه از زجاج و غير او نقل شده كه گفته‌اند: رسم عرب بر اين است كه گاهى در كلام خود كارى را استثناء ميكند ولى آن را انجام ميدهد مانند اينكه ميگويد: «بخدا زيد را ميزنم مگر آنكه نظرم بر گردد» با اينكه تصميم به زدن او دارد.

٨- يحيى بن سلام بصرى گفته: كه استثناء مربوط بزمان ورودشان در دوزخ است زيرا اهل بهشت و دوزخ گروه گروه و بتدريج داخل ميشوند بدليل آيه‌اى كه ميفرمايد(وَ سِيقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلى‌ جَهَنَّمَ زُمَراً ...)[١] و درباره بهشتيان نيز فرموده‌(وَ سِيقَ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ إِلَى الْجَنَّةِ زُمَراً ...)[٢] و بنا بر اين، استثناء مربوط بمقدار زمانى است كه ميان ورود آنها ببهشت و دوزخ فاصله ميشود.

٩- وجهى است كه شيخ طوسى (ره) در تفسير خود ذكر كرده و آن را از جمعى از علماى اماميه نقل فرموده است و آن وجه اين است كه عذاب و خلود در آيه مربوط بقبر و برزخ است يعنى آنها در آتش و عذاب مخلد هستند تا وقتى كه آسمان و زمين دنيا بر پا است و چون آنها معدوم شدند عذابشان بر طرف گردد تا دوباره براى حساب روز قيامت محشور گردند.

١٠- وجهى است كه از ابى مجلز نقل شده و او گفته است: منظور از اين استثناء

[١]- سوره رمز آيه ٧١.

[٢] سوره رمز آيه ٧٣.