كه در اين شعر «الا» بمعناى «واو» است و گرنه سخنى متناقض گفته بود، و در آيه نيز چنين معنى ميشود كه اشقياء هميشه در دوزخند و آنچه خدا بخواهد. ولى اين معنى را كه «الا» بمعناى «واو» باشد اهل تحقيق از نحويين ضعيف دانسته و مورد قبول آنها نيست.

٥- منظور از اشقياء در آيه شريفه همه آن افرادى هستند كه بدوزخ ميروند چه آنها كه اهل ايمان و طاعت بوده و گناهانى از آنها سرزده كه براى مدت معينى مستوجب دخول در آتش گشته‌اند و سپس از دوزخ خارج شده و ببهشت ميروند و چه آنها كه اهل ايمان نبوده و براى هميشه جاويدان و مخلد در دوزخند، و بنا بر اين منظور از جمله‌(إِلَّا ما شاءَ رَبُّكَ) همان مردم با ايمانى هستند كه پس از مدتى بخاطر ايمانشان از دوزخ بيرون آمده و ببهشت ميروند. منتهى اين معنى احتياج باثبات مطلب ديگرى هم دارد و آن اين است كه لفظ «ما» بايد بمعناى «من» باشد[٢] تا معنى درست آيد، و اينمطلب هم با توجه بموارد ديگرى كه «ما» بهمين معنى آمده ثابت ميشود مانند اين آيه شريفه‌(سَبَّحَ لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ)[٣] و يا مانند اينكه عرب در وقت شنيدن صداى رعد آسمان گويد: «سبحان ما سبحت له».- اين درباره اهل دوزخ.

و اما جمله‌اى كه بهمين مضمون درباره اهل بهشت در آيه آمده آن نيز روى همين معنى درست است زيرا خداى تعالى خبر ميدهد كه نيكبختان نيز در بهشت جاويدانند مگر آن كس را كه خدا بخواهد و استثناء در مورد همانهايى است كه از

[١]- و خانه‌اى از وى در« اغدرة السيدان»( كه نام جايى است) ديدم كه آثار آن از بين رفته بود و خاكسترى انباشته كه سنگهاى سياه مطبخ بادها را از آن دور كرده و مانع بر باد رفتنشان شده بود.

[٢]- خوانندگان محترمى كه با ادبيات عرب سر و كار دارند ميدانند كه معمولا لفظ« ما» در غير دوى العقول استعمال شود و« من» در ذوى العقول و چون در اين معنى اين اشكال بذهن ميآيد كه چگونه« ما» بمعناى« من» آمده مصنف در صدد پاسخ بر آمده است.

[٣]- سوره صف آيه ١