اسباب و ادواتي به ما مي‌رسد؛ خورشيد مي‌تابد؛ آب دريا گرم مي‌شود؛ بخار مي‌گردد؛ ابر تشکيل مي‌شود و سپس باران مي‌بارد و موجب رويش دانه‌ها مي‌شود و بدين‌سان، غلات، حبوبات و ميوه‌ها به دست ما مي‌رسد:

کسي که مي‌خواهد ناني به کف آورد، بايد زحمت بکشد تا بهاي آن را به‌دست آورد. اينها يک جور روزي است که از راه‌هاي گوناگون و پس از پيمودن مراحلي طبيعي و اکتسابي، به ما اختصاص مي‌يابد؛ اما يک بار، خداوند براي مريم، وقتي در اتاقش سرگرم عبادت بود، روزي فرستاد. همچنين حضرت عيسي، به تقاضاي حواريون، از خدا خواست يک سفره آسماني نازل کند تا آنها از آن برکت تناول کنند و دعايش برآورده شد.

در زمينه علم و معرفت نيز اين‌گونه است؛ انسان با استاد يا کتاب، مطالبي را مي‌آموزد که شخصي ديگر آن را تدوين يا ابداع کرده است. البته چگونگي فراگيري، به ظاهر وابسته به استاد و دانشمندان علوم و معارف است؛ ولي خداوند اين ظرفيت، توانايي و خلاقيت را در ذهن و نهاد آنان به وديعه نهاده تا در اختيار تشنگان دانش قرار دهند؛ ولي گاه خداوند بدون واسطه، برخي را دانشور و صاحب معلومات مي‌سازد.

پيامبر اکرم(صلى الله عليه وآله) نه درسي خواند و نه چيزي مي‌نوشت. قرآن مي‌فرمايد: وَ ما کنْتَ تَتْلُوا مِنْ قَبْلِهِ مِنْ کتابٍ وَ لا تَخُطُّهُ بِيمِينِک إِذاً لاَرْتابَ الْمُبْطِلُون؛[١] «تو پيش از قرآن، هيچ کتابي را نمي‌خواندي و به دست خويش، کتابي نمي‌نوشتي. اگر چنان بود، اهل باطل به شک مي‌افتادند».

بنابراين دانش دو گونه است و معلّم هر دو خداست؛ ولي يکي با چندين واسطه، و

[١] عنكبوت(٢٩)، ٤٨. ‌