بتوانند در جامعه اسلامي نفوذ يابند و اوضاع اجتماعي و سياسي را به‌دست گرفته، خودي نشان دهند، اين حرکت منافقانه را تشديد کردند. اين شيوه‌اي است که در طول تاريخ، در همه کشورهاي دنيا به کار گرفته شده است. هرگاه بخواهند در جريان‌هاي فعال سرزميني نفوذ يابند، ظاهر و الفاظ را حفظ مي‌کنند،

ولي محتوايي ديگر به آن مي‌دهند. در برخي کتاب‌ها اين جمله معروف به چشم مي‌خورد: «فرم و شکل را حفظ کنيد؛ محتوا را تغيير دهيد». در بين نويسندگان معاصر، از زمان مشروطه به بعد، نخستين کسي که بر اين مسئله تأکيد کرد، فتحعلي آخوندزاده[١] بود. وي از نويسندگان بسيار فعال و از کساني بود که در ترويج انديشه‌هاي سکولاريسم و لائيک در ايران بسيار مؤثر بود. او به دوستان خود سفارش مي‌کرد آشکارا با اسلام و موازين مذهبي مخالفت نکنيد، زيرا مردم به اين زودي‌ها از ديانت و اعتقاداتشان دست برنمي‌دارند. ظواهر و الفاظ را نگاه داريد و بکوشيد معنايي ديگر به آنها بدهيد. ايشان براي رسيدن به هدف خود، در پس واژه‌ها و مباحثي که مسلمانان به آنها حساسيت نداشتند، کارشان را پي‌ مي‌گرفتند و اين نيرنگي بود که بسياري از گروه‌هاي ديگر نيز از آن بهره‌ مي‌بردند. همچنين مارکسيست‌هاي دوران نهضت اسلامي مي‌گفتند ما قرآن و سنت اسلامي را قبول داريم، اما معنا و تفسير اين اسلام، غير از تفسير متداول است که

[١] ميرزا فتحعلي آخوندزاده متخلص به صبوحي آذربايجاني، ملقب به آخوندوف و گوگول شرق در سال ١٢٢٧ هجري متولد و در ١٢٩٥ هجري درگذشت. از او آثاري در ادبيات، نمايشنامه و نيز چند ترجمه از نويسندگان روسي باقي مانده است. آخوندزاده طرفدار سرسخت تغيير الفباي عربي و جايگزيني يك الفباي ديگر به جاي آن در فارسي و حامي زردشتي‌ها بود. او هنگامي كه در خدمت دولت تزاري روس قرار داشت، بر ضد منافع ايران عمل مي‌كرد. وي پس از آشنايي با فردي به نام ميرزا شفيع از افكار اسلامي خود دست برداشت. اگرچه آخوندزاده را جزو پيشگامان روشنفكري در ايران دانسته‌اند، ولي ادعاهايش برخلاف ارزش‌هاي بومي و اسلامي بود و در عمل به طور عمده براي تأمين منافع استعماري، تجاوز روس‌ها به ايران، ترويج بي‌ايماني و آشفتگي فرهنگي تلاش مي‌كرده است. روس‌ها از او حمايت كردند و مجسمه‌اش را در تفليس (مركز گرجستان كنوني) و بادكوبه (از توابع جمهوري آذربايجان) نصب نمودند (گلي‌زواره). ‌