عدل الهى - رکنی لموکی، محمد تقی - الصفحة ٦١

براى مثال، مقدار آبى كه يك بوته گل نياز دارد با مقدار آبى كه يك درخت تنومند نياز دارد، متفاوت است. اين تفاوت از ناحيه باغبان نيست تا ظلم تلقى شود، بلكه مربوط به استعداد و نيازى است كه گياه دارد. نكته اساسى در اين ميان آنكه جهان ماده براى رشد و تكامل، نيازمند تنوع موجودات است؛ يعنى طبيعت به هر دو گياه نياز دارد و آن دو گياه نيز براساس استعداد خود نقش خود را در طبيعت ايفا مى‌كنند. لازمه اين تنوع پذيرى و در پى آن رشد و تكامل براى جهان طبيعت، تفاوت ميان پديده هاست در غير اين صورت عالم نمى‌تواند هر لحظه جلوه‌اى زيبا و حركتى تكامل بخش داشته باشد.
آنچه تاكنون اثبات شد، اين است كه در ميان موجودات تبعيض وجود ندارد، بلكه تفاوت است كه آن هم بر اساس استعدادها و نيازها، ميان پديده‌ها برقراراست. اكنون اين سوال پيش مى‌آيد كه آيا خداوند نمى‌توانست تمام استعدادها و نيازهاى موجودات را يكسان بيافريند تا علاوه بر نبود تبعيض، تفاوتى هم ميان پديده‌ها وجود نمى‌داشت؟ پاسخ به اين سوال را تح عدل الهى ٦٦ پاسخ به شبهه ص : ٦٦ ت عنوان «راز تفاوتها» در ادامه مى‌آوريم.
راز تفاوتها براى پى بردن به راز تفاوتها، ابتدا متذكر مى‌شويم كه اگر روابط ميان موجودات بر اساس ذات آنها بررسى شود، دو نوع نظام حاكم مشاهده مى‌گردد:
- نظام طولى: مقصود از نظام طولى ترتيب در تقدم رتبى علت و معلول است. در اين نظام، مرتبه وجودى علت و معلول، متفاوت، عين ذات وتخلف‌ناپذير است؛ يعنى ذات علت بر تقدم و ذات معلول بر تاخر است و هيچ گاه از اين امر تخلف نمى‌كنند. بر اين اساس، براى آفرينش جهان، قانون معينى وجود دارد كه به آن قانون علت و معلول يا اسباب و مسببات مى‌گويند. معناى چنين قانونى آن است كه هر معلولى علت خاص و هر علتى، معلول مخصوص دارد. علت هيچ گاه نمى‌تواند قانون كلى را نقض و نقش معلولِ خود را ايفا كند. معلول هم نمى‌تواند جايگاه خود را ارتقا دهد و، علتِ علت خود گردد. در حقيقت هر موجودى در نظام طولى، جاى مشخص و مقام معين خود را دارد.
- نظام عرضى: نظام ديگرى است كه بر جهان طبيعت حاكم است و شرايط مادى و اعدادى به وجود آمدن يك پديده را تعيين مى‌كند. اين گونه علتها، علت اعدادى اند نه ايجادى؛ مانند آب و هوا و نور براى رشد گياه.