رساله نفس - ابن سينا - الصفحة ٢٨ - باب «سيّم» «در سبب اختلاف افعالها قوت دريافتن از نفس»
ناقصتر. «اگر» [١] ادراك حسى باشد، قوت «حسّ» [٢] تجريد تمام «نكند» [٣]، بحكم آنكه قوت «حسّ مر محسوس» [٤] را درنيابد الّا «به نسبت خاصّ» [٥]. اگر مادت حاضر باشد [پيش حسّ] [٦] دريابد، و اگر غايب «بود» [٧] درنيابد. و اگر ادراك خيالى باشد تجريد بيشتر «باشد»، [٨] براى آنكه «صورت خيالى در توان يافتن، اگر شخصى» [٩] غائب باشد، چون در خيال آيد «با مقدار محدود» [١٠] باشد و «بالون مخصوص و با موضع مخصوص و اين معانى همه از لواحق مادتست، پس
[١] - ف: مثلا چون.
[٢] - ل د م ح س آ: حسى.
[٣] - ف: نتواند كرد- ح: نكند- م ل: كند- ظاهرا «نكند» يا «نتواند كرد» صحيح است چنان كه در كتاب معاد: «و يشبه ان يكون كلّ ادراك انّما هو اخذ صورة المدرك فان كان المادى هو اخذ صورة مجردة عن المادة تجريد امّا». همچنين چند سطر بعد: «و ذلك لانه لا ينزغ الصورة عن المادة من جميع لواحقها و لا يمكنه ان يستثبت تلك الصوره و ان غابت المادة فيكون كانه لم ينزع الصورة عن المادة نزعا محكما بل يحتاج الى وجود المادة ايضا فى ان تكون تلك الصورة موجودة له». رجوع شود به صفحه ٢٧٥ و ٢٧٧ كتاب نجاة.
[٤] - س: قوت حسى مر محسوسات را- ل د م آ ج: قوت حسى مر محسوس را.
[٥] - س: با نسبت خاص- ف: به نسبتى خاص چه.
[٦] - از ف ساقط شده؛ از آ، تا اول «تجريد بيشتر باشد» ساقط شده.
[٧] - نسخههاى ديگر: باشد.
[٨] - ل د ح م، بود.
[٩] - ف: خيالى ادراك صور تواند كرد اگر چه شخص- م د ح ل س آ: صورت خيالى در توان يافت و اگر چه شخص ادراك صور تواند كرد.
[١٠] - ف: تا مقدار محدود- آ: يا مقدارى بحدود- س: نامحدود- م د ل ح: يا مقدارى محدود.