(إِنَّ فِي ذلِكَ لَذِكْرَى‌ لِمَن كَانَ لَهُ قَلْبٌ) [١] «اين سخن براى صاحبدلان اندرزى است...»، يعنى عقل و (وَلَقَدْ آتَيْنَا لُقْمَانَ الْحِكْمَةَ...) [٢] «هر آينه به لقمان حكمت داديم...»، يعنى فهم و عقل.

اى هشام! لقمان به فرزند خود گفت تواضع كن تا عاقلترين مردم باشى، فرزندم! دين دريايى عميق است كه جهانيانى در آن غرق شده‌اند پس بايد كه كشتى تو در آن تقواى خدا و پوشش اين كشتى ايمان و بادبان آن توكّل بر خدا و سرپرست آن عقل و راهنمايى آن علم و سكّان آن شكيبايى باشد.

اى هشام! هر چيز دليلى دارد و دليل عقل تفكّر و دليل تفكّر صبر و شكيبايى است و هر چيز مركبى دارد و مركب عقل تواضع است و در جهل تو همين بس كه سوار بر چيزى شوى كه از آن باز داشته شده‌اى.

اى هشام! خداوند پيامبران و رسولان خود را براى بندگانش برنيانگيخت مگر براى آن كه درباره او انديشه كنند و بهترين پاسخگوى آنها كسى است كه شناخت بيشترى داشته باشد و آگاهترين آنها از كار خدا عاقلترين آنهاست در دنيا و آخرت.

اى هشام! دو حجّت بر مردم است يكى حجّت برون و يكى حجّت درون، حجّت برون همان پيامبران و انبيا و ائمّه عليهم السلام هستند و حجّت درون، همان عقل است.»

اين پژوهش عميق فلسفه و شيوه قرآن در عقل و چگونگى بيدار

[١] - سوره ق، آيه ٣٧.

[٢] - سوره لقمان، آيه ١٢.