دوّم آنكه: بعد از يقين بمرگ توبه قبول نيست و نيز براى آنانكه كافرند و در آنحال كه ميميرند اگر توبه كنند، توبه نيست. ظاهر اين است كه اگر مسلمان پيوسته مرتكب گناه بشود و هنگام يقين بمرگ توبه كند و يا كافرى مادام العمر كافر باشد و چون وقت مرگش رسيد و بآن يقين كرد، ايمان آورد و بسوى خدا برگردد از هيچ يك توبه و ايمان قبول نيست‌ [١] اين مطلب از دو آيه ذيل نيز روشن ميشود حَتَّى إِذا أَدْرَكَهُ الْغَرَقُ قالَ آمَنْتُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُوا إِسْرائِيلَ وَ أَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ. آلْآنَ وَ قَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ وَ كُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ‌ يونس: ٩٠- ٩١ مى‌بينيم كه فرعون مادام العمر در كفر و عناد بود و وقت غرق شدن گفت: بمعبوديكه بنى اسرائيل ايمان آورده‌اند ايمان آوردم، ولى از وى قبول نشد و خدا در جواب فرمود: آيا اكنون ايمان مياورى؟ حال آنكه تو از پيش عصيان ورزيده و از تبهكاران بوده‌اى.

هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلائِكَةُ أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ أَوْ يَأْتِيَ بَعْضُ آياتِ رَبِّكَ يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آياتِ رَبِّكَ لا يَنْفَعُ نَفْساً إِيمانُها لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمانِها خَيْراً قُلِ انْتَظِرُوا إِنَّا مُنْتَظِرُونَ‌ انعام: ١٥٨.

مراد از اتيان بعض آيات، تمام شدن مهلت و رسيدن عذاب و اخذ خدائى و نظير آن است، ظهور آيه در آنست كه ايمان آوردن در آنوقت مفيد نيست و همچنين آنكه از پيش ايمان آورده و قدرت داشته كه عمل بكند ولى نكرده است، ايمان او فائده ندارد امّا آنكه پيش از رسيدن مرگ ايمان آورده ولى مجال عمل نداشته است، آيه بحال او شامل نيست.

در هر حال از اين آيات بخوبى روشن است كه توبه و ايمان در حين مشاهده مرگ بى اثر و بى بهره است‌

[١] مراد از توبه در هر دو محلّ توبه خداست يعنىقبول توبه بنده كه بالملازمه توبه بنده را نيز ميرساند.