است و معنى آيه اين است: زنان مطلّقه بايد تا سه پاكى از شوهر كردن خود دارى كنند ... و شوهرهايشان سزاوارتراند كه در اين مدت آنها را بنكاح اول برگردانند و رجوع كنند.

و آنگهى از «فَأَمْسِكُوهُنَ‌ ...

أَوْ فارِقُوهُنَّ» استفاده ميشود كه شخص در يك زمان ميان امساك و مفارقت مخيّر است ولى چنانكه ميدانيم در آخر وقت فقط اختيار رجوع دارد و بعد از انقضاء عدّه فقط اختيار جدا شدن. مگر آنكه بگوئيم:

چون بآخر مدّت رسيدند يا رجوع كنيد و يا منتظر باشيد تا عدّه منقضى شود و آنوقت جدا شويد، اين هم احتياج بتقدير دارد.

بنظر ميايد كه مراد از أَجَل در آيه تمام مدت و مراد از بلوغ اجل تمام شدن آن و مراد از فَأَمْسِكُوهُنَ‌ نگاه داشتن با عقد جديد است يعنى چون مدتشان تمام شد بشايستگى با عقد جديد آنها را نگاه داريد و يا جدا شويد [١] آيه‌ «لِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ‌ فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ‌ لا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَ لا يَسْتَقْدِمُونَ» اعراف: ٣٤ كه چندين بار در قرآن مجيد تكرار شده صريح است در اينكه امّتها نيز مدّت معيّن دارند و چون مدّتشان سر آمد از بين خواهند رفت مانند قوم نوح، عاد، ثمود و اقوام ديگر كه نامشان در تاريخ مانده است ممكن است مدت ملّتى تا آخر دنيا باشد مانند أمّت إِسْلَام و اين امر آنرا از داراى مدّت بودن خارج نميكند النهايه مدتش دراز است. در تفسير الميزان است آيه‌ «وَ أَلْقَيْنا بَيْنَهُمُ الْعَداوَةَ وَ الْبَغْضاءَ إِلى‌ يَوْمِ الْقِيامَةِ» (مائده: ٦٤) دلالت دارد كه امّت يهود تا قيامت باقى‌

[١] چنانكه نظير اين كلمه در باره عدّه وفات آمدهو مراد از آن تمام شدن مدت است آيه ٢٣٤ بقره چنين است: «يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَ عَشْراً فَإِذا بَلَغْنَ‌ أَجَلَهُنَ‌ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْفِيما فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ» يعنى چون مدتشان سر آمد بر شما در آنچه ميكنند گناهى نيست.