٢. منابع غير قابل استناد ، ٣ . منابع معاصر ، ٤ . منابع مفقود . مقصود از منابع قابل استناد ، آن دسته منابع اند كه هويّت تاريخى دارند و نويسندگان آنها ، معيّن ، سرشناس و از عالمان روشمند بوده اند ، هر چند ديده نقد خود را بر يكايك روايات آنان ، باز نگاه مى داريم . منابع غير قابل استناد يا ضعيف ، منابعى داستانى ، بى سند و بدون پشتوانه تاريخى اند كه اخبار گزارش شده در آنها را تنها به شرط يافتن مؤيِّدهاى تاريخى و تقويت شدن به وسيله منابع قابل استناد ، مى پذيريم . در اين جا ، ابتدا منابع مهمّ قابل استناد (٣٣ كتاب) و سپس منابع ضعيف ، امّا مشهور (ده كتاب) را معرّفى توصيفى و سپس اشاره اى اجمالى به منابع معاصر و آن گاه، منابع مفقود (٢٤ كتاب) را به ترتيب اطّلاعات تاريخى موجود در باره مؤلّفان آنها ، گزارش مى كنيم [١] كه در مجموع ، ٨٧ اثر خواهند شد .

الف ـ منابع قابل استناد

خوش بختانه منابع كهن متعدّد و قابل اتّكايى در دست اند كه به گزارش نهضت عاشورا پرداخته اند . اين منابع را مى توان به دو دسته : مستقل (منابعى كه ويژه گزارش دهى از نهضت عاشورا و حماسه سازان اين واقعه بى نظيرند) و مشتمل (منابعى كه تنها بخش ها يا فصل هايى از آنها ، در باره قيام امام حسين عليه السلام است) تقسيم نمود . ما در اين مقدّمه ، اهمّ اين منابع را به ترتيب تاريخى ، گزارش و به مستقل و يا

[١] . جهت آگاهى بيشتر ، ر. ك : كتاب شناسى تاريخى امام حسين عليه السلام ، محمد اسفنديارى؛ كتاب شناسى امام حسين عليه السلام ، نجفقلى حبيبى (كه در كتاب اوّل ، بيش از هزار اثر و در كتاب دوم ، ٨٧٩ اثر ، معرّفى شده است) ؛ معرّفى و نقد منابع عاشورا ، سيّد عبد اللّه حسينى ؛ «سيرى در مقتل نويسى و تاريخ نگارى عاشورا» ، محسن رنجبر (چاپ شده در : تاريخ در آينه پژوهش ، ش ١٤ ـ ١٦) ؛ پژوهشى در مقتل هاى فارسى، محمّدعلى مجاهدى ؛ كتاب شناسى امام حسين عليه السلام : كتاب نامه، حشمت اللّه صفرعلى پور و ديگران.[٢] . در اين معرّفى ها ، از چهار كتاب زير ، بيش از همه، استفاده كرده ايم : كتاب شناسى تاريخى امام حسين عليه السلام ، محمد اسفندياري ؛ عاشوراپژوهى ، محمد صحتى سردرودى ؛ تأملى در نهضت عاشورا ، رسول جعفريان وعاشورا نامه : ج ٤(كتاب شناسي ها) .