و كارشناسى موضوع، حكم شرعى مسائل مورد ابتلاى مردم را استنباط مى‌كردند.
نياز به اجتهاد در دوران غيبت به علت عدم دسترسى مردم به امامان معصوم عليهم السلام و لزوم پاسخگويى به مشكلات ايشان از سوى دانشمندان بيشتر و ملموس تر شد. فقها در اين عصر، با مراجعه به منابع اصلى شريعت، احكام الهى را در موضوعات مورد ابتلا و حوادث واقعه استخراج كرده، تكليف امت را تعيين مى‌نمودند.
باگذشت زمان توجه به عناصر ديگرى در كار استنباط احكام ضرورى‌تر مى‌نمود. از جمله دو عنصر مهم زمان و مكان، از مسائلى بود كه فقه را پويا كرده، فقيه را در گره‌گشايى معضلات فقهى و رفع نيازمنديهاى جديد مردم به احكام دينى، بسيار تواناتر ساخت.
امام راحل (ره) ضمن تأكيد بر اين نكته كه اصل اجتهاد بايد به بهترين وجه توسط فقيهان و دانشمندان دينى در حوزه‌ها پى گرفته شود. ياد آور شده‌اند كه اجتهاد مصطلح در حوزه‌ها كافى نبوده و در اين زمان و يا زمانهاى ديگر نمى تواند جوابگوى نيازهاى متنوع و پيچيده جوامع بشرى باشد و با شناخت صحيح حكومت و جامعه و شرايط خاصى كه بر هر زمان حاك حاكميت دينى ١٧٧ رابطه مرجعيت و رهبرى ص : ١٧٦ م است اين نكته روشنتر خواهد شد:
مهم شناخت درست حكومت و جامعه است كه بر اساس آن نظام اسلامى بتواند به نفع مسلمانان برنامه ريزى كند كه وحدت رويه و عمل ضرورى است و همينجا است كه اجتهاد مصطلح در حوزه ها كافى نمى‌باشد.» «١» امام راحل (ره) درباره نقش زمان و مكان در پويايى فقه و اجتهاد فقهى مى فرمايد:
«يكى از مسائل بسيار مهم در دنياى پرآشوب كنونى نقش زمان و مكان در اجتهاد و نوع تصميم گيريهاست ... زمان و مكان دو عنصر تعيين كننده در اجتهادند. مسأله‌اى كه در قديم داراى حكمى بوده است به ظاهر همان مسأله در روابط حاكم بر سياست، اجتماع و اقتصاد يك نظام ممكن است حكم جديدى پيدا كند، بدان معنا كه با شناخت دقيق روابط اقتصادى، و اجتماعى و سياسى همان موضوع اول كه از نظر ظاهر با قديم فرقى نكرده است، واقعا موضوع جديدى شده است كه قهرا حكم جديدى مى‌طلبد.» «٢»