فصل هفتم: پيامدهاى جنگ صليبى‌ بدون ترديد جنگهاى صليبى ابعاد و جنبه‌هاى گوناگون زندگى مسلمانان و مسيحيان اعم از مادى و معنوى، هر دو را زير تأثير قرار داده و دامنه آن تا به روزگار ما نيز- كشيده شده است.
انتقال دانش و فرهنگ اسلامى و شرقى به اروپا، تجزيه دينى در درون مسيحيت و تحول شيوه‌هاى توليد و رونق تجارت مغرب زمين، نمونه روشن اين تأثيرهاست كه به ويژه در نوشته‌هاى مورخان اروپايى باز تاب يافته است. اما پيش از نقل سخنان اين مورخان لازم است سخن گوستا ولوبون فرانسوى را نقل كنيم كه بيشتر ناظر به جنبه‌هاى عمومى و كلى جنگهاى صليبى است. او معتقد است كه به دليل بى فرهنگى و نابهره مندى صليبيان از مظاهر تمدن، جنگهاى صليبى براى مسلمانان سرتاپا زيانبار بوده است. در حالى كه بارور بودن درخت فرهنگ و تمدن در ميان ملل اسلامى موجب گشت كه اروپائيان با دستى پر از دانش و پيشرفت به خانه باز گردند.
او مى‌نويسد:
چنان كه در ضمن بيان وقايع جنگ صليبى معلوم شد، صليبيان يك عده وحشيانى بودند كه دوست و دشمن، خودى و بيگانه را قتل و غارت نموده حتى ذخاير نفيسه علمى و فنّى قسطنطنيه را كه از يونان و روم باقى مانده بود بر باد داده به كلى نيست و نابود نمودند.
اهل مشرق ازاين وحشيها انتظار فايده‌اى نداشته و واقعاً هم هيچ فايده‌اى نبردند. تنها نتيجه غير مفيده‌اى كه عايد مشرق گرديد اين بود كه وى از مغرب تنفر كلّى حاصل نموده حتى بعد از ساليان دراز هنوز آثار آن باقى است. جهالت و رذالت، توحش و شقاوت كارى به طورى در اروپا شايع و جزء طبيعت شده بود كه هنوز اثر آن باقى است. كشيشان عيسوى تا اين حّد به‌