(كوشكى از بنى حزم در غرب مسجد فتح) تا ذباب و كوه راتج به طول ٦ كيلومتر خندق بزنند؛ زيرا مناسب‌ترين راه نفوذ دشمن براى دستيابى به شهر مدينه، اين مسير بود. سه طرف ديگر مدينه به‌وسيله موانع طبيعى و مصنوعى از قبيل نخلستان‌ها، باغ‌ها، ارتفاعات، زمين‌هاى سنگلاخ و صخره‌هاى سوخته و سياه و ساختمان‌ها محاصره شده بود و به قواى دشمن اجازه ورود به مدينه را نمى‌داد. از اين رو، دشمن جز خندق نمى‌توانست از راه‌هاى ديگر تحرّكى انجام دهد.
پيامبر خدا صلى الله عليه و آله در همان روز دستور حفر خندق را صادر كرد و موضع استقرار لشكر اسلام را در دامنه كوه سلع قرار داد. «١» در غزوه خندق، كه جنگى دفاعى به‌شمار مى‌رفت، از موانع طبيعى منطقه به نحو مطلوبى براى حفظ جناحين و برقرارى تأمين و صرفه‌جويى در قوا استفاده شد. مسلمانان با يك تركيب مناسب از موانع طبيعى و مصنوعى، موفق به حفظ مدينه شدند.
خندق مهم‌ترين مانع مصنوعى براى مسلمانان و دشمن به حساب مى‌آمد. به‌گونه‌اى كه وقتى سران و فرماندهان سپاه احزاب با خندق و كانالى كه تا آن روز در جنگ‌هاى عرب بى‌سابقه بود، روبه‌رو شدند، اظهار تعجّب كرده، همراه با يأس گفتند: به خدا سوگند! اين مكر و حيله، كار عرب نيست. «٢» براى حفظ هر مكانى كه امكان دسترسى نيروهاى دشمن به آن جا وجود دارد، استفاده از موانع مى‌تواند بسيار مفيد و مؤثّر باشد. يكى از