دو- موانع مصنوعى: ايجاد موانع مصنوعى و استفاده خوب از آن، فرمانده را در نيل به مقصود يارى مى‌بخشد و توان رزمى او را بالا مى‌برد.
پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و امامان معصوم عليهم السلام جهت بالا بردن توان خود در مقابل سپاه دشمن، كه از نظر كمّى و تجهيزات نظامى قابل مقايسه با آنان نبودند، از موانع مصنوعى خيلى خوب بهره مى‌گرفتند.
در سال پنجم هجرت، رسول خدا صلى الله عليه و آله خبر يافت لشكر احزاب، به استعداد ده‌هزار نفر به‌سوى مدينه در حركتند. حضرت اصحاب را جمع كرد و با آنان به رايزنى و مشورت پرداخت و به آنان وعده داد اگر شكيبا و پرهيزكار باشند، پيروز خواهند شد. آنگاه مسلمانان درباره نحوه مقابله با مشركان اختلاف نظر پيدا كردند، در اين ميان سلمان فارسى گفت:
اى رسول خدا! روزگارى كه در زمين فارس بوديم، هرگاه از سواران (دشمن) بيم داشتيم بر گرد خود خندق مى‌كنديم؛ آيا صلاح مى‌دانيد كه اكنون هم خندق حفركنيم؟
اصحاب و فرماندهان از اين پيشنهاد استقبال كردند. پيامبر صلى الله عليه و آله نيز آن را پسنديد و دستور حفر خندق را صادر فرمود.
پدافند در جنگ احزاب بايد از نوع پدافند منطقه‌اى (دايره‌اى) مى‌بود و مسلمانان بايستى به هر طريقى جلوى نفوذ دشمن به شهر مدينه يعنى حساسترين عارضه براى خود را بگيرند. حضرت سوار بر اسب با تنى چند از فرماندهان و ياران مهاجر و انصار، براى انتخاب موضع خندق به شناسايى زمين منطقه پرداخت. پيامبر صلى الله عليه و آله بهترين جاى حفر خندق و كانال را در اين يافتند كه كوه سلع را پشت سر قرار دهند، و از ناحيه مذاذ