دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٨٣٤
| البسان جلد: ٩ شماره مقاله:٣٨٣٤ |
اِلْبَسان ، شهري مسلماننشين در كشور آلبانى . اين نام در مآخذ
اروپايى بهصورت اِلْبَسانى نيز آمده است I/٣٨٣) , ٣ .(BSEاوليا چلبى آن را
به صورت البصان نوشته است (٨/٧١٦)، ولى در بيشتر مآخذ عثمانى نام مذكور به
صورت ايل بصان (ايلبصان) آمده است (عاشق پاشازاده، ١٦٩؛ كمال پاشازاده،
٧/٢٧٤؛ لطفى پاشا، ١٨٧؛ سعدالدين، ١/٥١٠؛ پچوي، ١/١٣٤؛ قره چلبىزاده، ٣٧٩).
نام البسان به معناي قلعهاي است كه بر سرزمين اطراف خود اشراف دارد و
محافظ آن است ( ٢ .(EI
البسان مركز شهرستانى است با عنوان محلى «رتهى البسانيت١» ( بريتانيكا، ؛
III/٨٢٧ ٣ ، BSEهمانجا). شهرستان البسان در ١٩٩٠م/ ١٣٦٩ش، ٤٨١ ،١كم ٢مساحت و
٦٧٦ ،٢٤٨نفرجمعيتداشته است («سالنامه...٢»، ٥٤٧ ).جمعيتشهر طبق آمار١٩٨٣م
بيش از ٧٠ هزار نفر بوده است («فرهنگ...٣»، .(١٥٥٤ البسان در منطقةمركزي
آلبانى، جنوب شهر تيرانا بر ساحل رود اِشكومبى (اِشكومبينى) واقع است
(«دائرة المعارف...٤»، ؛ XIV/٥٠٥ XXX/١٥١ , كه بطلميوس آن را به صورت
اِسكامپيس (نك: پاولى، نوشته است. شهر در محل باستانى اسكامپيس در ويا
اگناتيا٥ قرار گرفته، و داراي موقعيتى سوقالجيشىاست و بر
درةحاصلخيزاشكومبىاشرافدارد ( ٢ .(EIاوليا چلبى از قول مورخان رومى احداث
اين شهر قديمى را مربوط به سلاطين مقدونيه و فيليپ و اسكندر دانسته است
(همانجا). اسكامپيس در سدة ١٠م توسط بلغارها منهدم شد، ولى در ١٥٦٧م/ ٩٧٥ق
البسان در محل شهر باستانى اسكامپيس از نو بنا گرديد («دائرة المعارف»،
همانجا؛ ميدان لاروس، .(IV/١٥٣
البسان در فاصلة ١٩ مايلى درياي آدرياتيك و در ٤١ و ٦ عرض شمالى و ٢٠ و ٦
طول شرقى قرار گرفته است ( ٢ ؛ EIبستانى، ٤/٧٩١).
در سدة ٩ق/١٥م اسكندربيك كه از اردوي عثمانى گريخته، دست به عصيان زده
بود، كرويا (قزلجه حصار) را مركز خود قرار داد. در سالهاي ٨٥١ق/١٤٤٧م،
٨٥٣ق/١٤٤٩م و ٨٥٤ق/١٤٥٠م سلطان مراد دوم ٣ بار با اسكندربيك پيكار كرد و شهر
كرويا را به محاصره گرفت، ولى طرفى نبست (اوزون چارشيلى، .(II/٦١-٦٤ در
٨٧٠ق/١٤٦٦م سلطان محمدفاتح پادشاه عثمانى با سپاهى گران كه شمار آن را
١٥٠ هزار نوشتهاند، به سرزمين آلبانى لشكر كشيد و خرابههاي والنه را كه از
شهرهاي قديمى والينينها٦ و نزديك رود اشكومبى بود، به صورت دژي استوار
درآورد و آن را البسان ناميد كه به صورت پايگاه سپاه عثمانى در پيكار با
نيروهاي اسكندربيك درآمد (همو، ؛ II/٦٩ ٢ ؛ EIلطفىپاشا، ١٨٦-١٨٧). دربارة تاريخ
اين واقعه اختلافنظر وجود دارد. عاشق پاشازاده(ص ١٦٩)و لطفىپاشا(ص
١٨٦)آنرا سال٨٧٠ق/١٤٦٦م، مؤلف تاج التواريخ (سعدالدين، ١/٥٠٩ -٥١٠) و قره
چلبىزاده (ص ٣٧٩) سال ٨٧١ق/١٤٦٧م نوشتهاند. اوزون چارشيلى مدعى است كه
به موجب قراين، قلعة البسان در نخستين سفر جنگى سلطان محمد فاتح در
تابستان يا پاييز ٨٦٩ق/١٤٦٥م ساخته شده است (همانجا، حاشية .(١
البسانابتدا بهصورتبخشى از سنجقاوخرياداره مىشد( ٢ )، EIولى حدود سال
٨٨٤ق/١٤٧٩م به صورت سنجق (ولايت) جداگانه درآمد و محمدبيك نخستينبار به
سنجق بيكى آن منصوب گرديد («دائرة المعارف»، همانجا). اوليا چلبى به نقل از
سليمان خان البسان را مركز سنجق نوشته است (٨/٧١٧- ٧١٨). با ادغام مناطق
شمالى آلبانى و نيز سواحل درياي آدرياتيك به عنوان بخشى از سرزمين دولت
امپراتوري عثمانى، قلعة البسان به سرعت اهميت نظامى خود را از دست داد و در
١٢٤٨ق/١٨٣٢م توسط رشيدپاشا ويران گرديد. بقاياي اين ويرانه نيز در جريان
زمين لرزة ١٣٣٨ق/١٩٢٠م منهدم شد. اكنون تنها بخش پيشين قلعه باقى مانده
است، ولى شهر البسان تاكنون نيز موقعيت خود را از دست نداده، و به صورت
مركزي مسلماننشين و تجاري باقى مانده است ( ٢ .(EIالبسان يكى از مراكز
ارتباطى و صنعتى آلبانى است. از توليدات البسان مىتوان به كارخانههاي
توليد روغن زيتون، كنسروسازي، تهية توتون، كارخانههاي فلزكاري و چوببري و
تهية مبل اشاره كرد XXX/١٥١) , ٣ .(BSE
اوليا چلبى به توصيف شهر بزرگ و قديمى البسان پرداخته، آن را عروس زيباي
جهان ناميده است. وي از وجود ١٨ محلة مسلماننشين و ١٠ محلة رومى، لاتينى و
آلبانيايىنشين، ٤٦ مسجد از جمله مسجد ابوالفتح سلطان محمدخان غازي، مسجد
سنان پاشا و وجود كتيبههايى به خط و زبانهاي رومى، عربى و پارسى (عجمى)
اشاره كرده است. وي از مدرسة طلاب علوم دينى، دارالحديث، دارالتفسير و
دارالقراء در شهر البسان سخن گفته است. به نوشتة او شهر داراي ١١ خانقاه، ٣
نوانخانه، و ٩٠٠ سوق سلطانى (دكان و بازارچه) بوده است. در روزهاي جمعه
بازاري در شهر البسان تشكيل مىشد كه مردم از هر سو در آن گرد مىآمدند و
كالاهاي فراوان عرضه مىكردند (٨/٧٢٠- ٧٢٣). در اطراف قلعة شهر ١٥٠ ،١خانه به
صورت پراكنده وجود داشت («دائرة المعارف»، .(XIV/٥٠٥-٥٠٦
مآخذ: اوليا چلبى، محمد، سياحتنامه، استانبول، ١٩٢٨م؛ بستانى، بطرس، دائرة
المعارف، بيروت، دارالمعرفه؛ پچوي، ابراهيم، تاريخ، استانبول، ١٢٨٣ق؛
سعدالدين، محمد، تاج التواريخ، استانبول، ١٢٧٩ق؛ عاشق پاشازاده، درويش
احمد، تواريخ آل عثمان، استانبول، ١٣٣٢ق؛ قره چلبىزاده، عبدالعزيز، روضة
الابرار المبين بحقائق الاخبار، به كوشش عبدالوهاب طاغستانلى، بولاق،
١٢٤٨ق؛ كمال پاشازاده، احمد، تواريخ آل عثمان، بهكوشش شرفالدين توران،
آنكارا، ١٩٥٤م؛ لطفى پاشا، تواريخ آلعثمان، استانبول، ١٣٤١ق؛ نيز:
Britannica, ١٩٧٨; Britannica Book of the Year (١٩٩٥); BSE ٣ ; EI ٢ ; Meydan
Larousse, Istanbul, ١٩٨٧; Pauly; Sovetski o entsiklo- pedicheski o slovar,
Moscow, ١٩٨٧; T O rk ansiklopedisi, Ankara, ١٩٦٦; Uzun ٥ ars o l o , I. H.,
Osmanl o tarihi, Ankara, ١٩٨٣.
عنايتالله رضا