دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٥٤٧
| اشرف بيابانى جلد: ٩ شماره مقاله:٣٥٤٧ |
ش
اَشْرَفِ بيابانى،
اشرفالدين متخلص به اشرف و معروف به اشرف بيابانى (٨٦٤ - ٩٣٥ق/١٤٦٠- ١٥٢٩م)، فرهنگنويس، عارف، و از نخستين شاعران زبان اردو در هند جنوبى كه دربارة واقعة كربلا و شهادتامامحسين(ع) مثنويسروده است.وي در فقرآباد(احمدنگر) به دنيا آمد، دانشهاي متداول را نزد پدر خويش ضياءالدين رفاعى (د ٩٠٩ق/١٥٠٣م) فرا گرفت و سپس به راهنمايى او به سير و سلوك پرداخت تا اينكه در ٨٩٥ق/١٤٩٠م از وي اجازة ارشاد يافت. اشرف پس از درگذشت پدرش، جانشين او شد (صديقى، مقدمه، «ز - ح»، مخطوطات...، ١/٩٤- ٩٥؛ جالبى، ١/١٧٤؛ يونس، ١٦٧- ١٦٨).اشرف بيابانى در ارتقاي زبان و ادب اردو به ويژه شعر اردو در دكن، نقش مهمى داشت. او در زمينة عرفان نيز از جايگاهى ويژه برخوردار بود و نظام شاه، پادشاه احمدنگر به ديدة احترام در وي مىنگريست. اشرف بيابانى در فقرآباد درگذشت و همانجا به خاك سپرده شد. مدفن وي زيارتگاه مردم است و در وصف آن اشعاري هم سروده شده است (صديقى، مقدمه، «ج»، مخطوطات، ١/٩٥).
آثار:
١. نوسرهار (= سرنخهاي ٩ گردنبند)،منظومهاي است در ٩فصل. اين اثر، نخستينمنظومه به زبان اردوست كه تحتتأثير روضةالشهدا، در بيان واقعة كربلا و شهادت امام حسين(ع) سروده شده است. نوسرهار در مجالس سوگواري آن روزگار خوانده مىشد (جالبى، ١/١٧٧؛ تاريخ...، ٦/٣٨٣-٣٨٤). اين اثر به كوشش افسر صديقى با مقدمهاي به زبان اردو در كراچى به چاپ رسيده است.
٢. واحد باري، فرهنگنامهاي است منظوم به عربى، فارسى و اردو به روش خالق باري اثر خسروشاه كه در آن اصطلاحات عروض، قافيه، موسيقى و نجوم نيز شرح شده است (زور، ١/٢٨٥). اين مثنوي داراي ٨٠٠ بيت است و دست نويسى از آن كه در ١٢٣٠ق كتابت شده، در كتابخانة ادبيات اردو در حيدرآباد هند به شمارة ٢٣٧ نگهداري مىشود (همو، ١/٢٨٤- ٢٨٥).
٣. لازم المبتدي، مثنوي كوتاهى است در ١٩٨ بيت در احكام دين اسلام. دست نويسى از اين منظومه در كتابخانة ادارة ادبيات اردو در حيدرآباد هند به شماره ١٠٥٦، و دست نويس ديگري در انجمن ترقى اردو در كراچى نگهداري مىشود (همو، ٥/٢٢٤- ٢٢٥؛ صديقى، همان، ٢/١٣١-١٣٢).
منظومهاي به نام قصة آخرالزمان نيز به اشرف بيابانى نسبت داده شده است (نك: جالبى، ١/١٧٤).
مآخذ: تاريخ ادبيات مسلمانان پاكستان و هند، به كوشش وحيد قريشى، لاهور، دانشگاه پنجاب؛ جالبى، جميل، تاريخ ادب اردو، لاهور، ١٩٧٥م؛ زور، محيىالدين قادري، تذكرة اردو مخطوطات، دهلى، ١٩٨٤م؛ صديقى امروهوي، افسر، مخطوطات انجمن ترقى اردو، كراچى، انجمن ترقى؛ همو، مقدمه بر مثنوي نوسرهار، كراچى، انجمن ترقى؛ يونس شاه، تذكرة نعت گويان اردو، ايبتآباد. محمد سليممظهر
(رب) ٣١/٤/٧٦
= ن * ١ * (رب) ٢٥/٦/٧٦
= ن * ٢ * (رب) ٣١/٦/٧٦