دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٦٣٠
| اصمعى جلد: ٩ شماره مقاله:٣٦٣٠ |
اَصْمَعى، ابوسعيد عبدالملك بن قُريب (ح ١٢٥-٢١٦ق/٧٤٣- ٨٣١م)، راوي،
اديب و لغت شناس نامآور اوايل عصر عباسى. اصمعى (منسوب به نياي بزرگش
اصمع) به سبب نسبتى كه با باهليان (فرزندان مالك بن اعصر) داشت، به
باهلى نيز شهرت يافت (نك: بخاري، ٣(١)/٤٢٨؛ ابن قتيبه، المعارف، ٥٤٣؛ ابن
حزم، ٢٤٥). بدنامى اين قبيله در جاهليت باعث شد تا اصمعى خويشاوندي خود با
آنان را انكار كند. با اين حال از گزند هجوهاي تلخ رقيبانش در امان نماند
(نك: ابن معتز، طبقات...، ٢٧٤- ٢٧٥؛ ابن جراح، ٣٠؛ شلقانى،١٥-١٧). در
شجرهنامهاي كه نسب شناسان براي وي تدارك ديدهاند، نام اجدادش را تا
قيس عيلان رساندهاند (نك: زبيدي، ١٨٣؛ سمعانى، ١/٢٨٩؛ ابن عساكر، ١٠/٤٧٦).
تاريخ ولادت اصمعى را به اختلاف ميان سالهاي ١٢٢ تا ١٢٥ق نوشتهاند (نك:
ابن قتيبه، همان، ٥٤٤؛ ابن خلكان، ٣/١٧٥)؛ اما دربارة زادگاه وي بيشتر
منابع برآنند كه او در بصره به دنيا آمده، و در همانجا پرورش يافته است
(ابن جراح، ٣١؛ سمعانى، ١/٢٨٨؛ ذهبى، ٢٠). بصره در آن روزگار از پر
رونقترين مراكز علم و ادب به شمار مىرفت و مشهورترين دانشمندان عصر در
آنجا گرد آمده بودند (نك: پلا، ١٧١- ١٩٠). اصمعى از همان آغازنوجوانى در
مجالسدرسانديشمندان بزرگى چون خليل بن احمد فراهيدي عروضىِ لغوي، ابوعمرو
بن علاي نحوي و خلف احمر راوي، شركت جست و شعر و لغت و نحو را به خوبى
فرا گرفت (ابوطيب، ٦١؛ ابن انباري، ٧٦؛ سمعانى، همانجا؛ ابن عساكر، ١٠/٤٧٨؛
ابوحيان، ١٥٩). همچنين قرائت قرآن را نزد قراء معروفى چون نافع آموخت
(سيرافى، ٦٠؛ ابن عساكر، همانجا) و نزد محدثان برجستهاي چون سفيان ثوري و
عبدالله بن عون به استماع حديث پرداخت و به گفتة خود ٣٠ هزار حديث را تنها
از سفيان ثوري شنيد (نك: زبيدي، ١٨٦-١٨٧؛ خطيب، ١٠/٤١٠). از ديگر استادان وي
محمد بن ادريس شافعى، عيسى بن عمر و يونس بن حبيب رامىتوان نام برد (نك:
ياقوت، ١٧/٢٩٩، ٣١١، ٢٠/٦٦؛ سيوطى، بغية...، ٢/٢٣٧). افزون بر اينان در مجالس
بحث و مناظرهاي كه در بازار مربد تشكيل مىشد، نيز شركت مىجست و هر آنچه
در زمينههاي مختلف به ويژه شعر و ادب و لغت از فصحاي عرب مىشنيد، به
خاطر مىسپرد. يكى از صفات بارز اصمعى بهرهمندي از حافظهاي نيرومند بود كه
در پيمودن مدارج ترقى و كمال او را ياري فراوان كرد. چنانكه گفتهاند وي
بجز ديوانهاي شاعران، ١٤ هزار، و به گفتة خود وي ١٦ هزار ارجوزه از حفظ داشته
است (زبيدي، ١٨٨؛ خطيب، ١٠/٤١١؛ سمعانى، ١/٢٨٨- ٢٨٩؛ شلقانى، ٢٩؛ زبيدي،
١٨٨). بدينسان، اصمعى به مقام و منزلتى والا دست يافت و به زودي بر
همگنانش پيشى جست و از سرآمدان عصر خود گرديد (نك: جاحظ، ٢/١٩٢؛ سيرافى، ٥٨؛
خطيب، ١٠/٤١٦؛ ابن خلكان، ٣/١٧٠).
مقام علمى و دانش گستردة وي را حتى مخالفانش ستودهاند؛ چنانكه به گفتة
ابن اعرابى (راوي شعر و ادب و از رقيبان اصمعى)، وي در مجلسى ٢٠٠ بيت شعر
برخوانده كه حتى يك بيت آن را كسى نشنيده بوده است (نك: سيرافى، ٦٠؛
ابن عساكر، ١٠/٤٨٢).
اصمعى براي كمال بخشيدن به دانش و معلومات خود و گردآوري بيشتر اشعار و
لغات و اخبار كهن، مدتى در ميان بدويان زيست (نك: دنبالة مقاله) و چون به
بصره بازگشت، مجالس درسى در آنجا تشكيل داد. از مشهورترين كسانى كه از وي
دانش آموختهاند، ابن سلام جمحى، ابوحاتم سجستانى، ابوالعيناء، ابوعمر
جَرمى، ابوعبيد قاسم بن سلام، ابوالفضل رياشى و اسحاق موصلى را مىتوان
نام برد كه همه از تابناكترين چهرههاي سدة ٣ ق به شمار مىآيند (نك: ابن
سلام، ٣٣، ٢٠٠، جم؛ ابن قتيبه، المعارف، ٥٤٤؛ سيرافى، ٧٢؛ خطيب، ١٠/٤١٠؛
سمعانى، ١/٢٨٩؛ ابن حجر، ٦/٤١٦؛ نيز نك: تميمى، ١٢- ١٨). برخى مالك بن انس
را نيز در زمرة شاگردان وي به شمار آوردهاند (نك: بخاري، ٣(١)/٤٢٨؛ ابن
عساكر، ١٠/٤٧٨؛ قس: سمعانى، ١/٢٨٨- ٢٨٩).
به گزارش تنوخى ( الفرج...، ٣/١٦١-١٦٣)، اصمعى در بصره روزگار به سختى
مىگذراند، تا اينكه محمد بن سليمان هاشمى (حك ١٦٠-١٦٤ق) امير بصره وي را
براي تعليم و تربيت فرزندان خليفه المهدي (حك ١٥٨- ١٦٩ق) به بغداد فرستاد.
خليفه او را بسيار نواخت و منزل و خدمتكارانى به او بخشيد و ١٠ هزار درهم
مقرري ماهانه برايش تعيين كرد. اما به گزارش ديگر منابع، اصمعى نخستين بار
در روزگار خلافت هارون الرشيد (حك ١٧٠-١٩٣ق) به بغداد رفت و با حمايت جعفر
بن يحيى برمكى وزير هارونالرشيد به دربار خليفه راه يافت (جهشياري، ١٤٥؛
خطيب، همانجا؛ قس: نيكلسن، ٣٤٥ ؛ ٢ EI). در روايت ديگري آمده است كه
ابوعبيده معمر بن مثنى و اصمعى به حضور هارونالرشيد رسيدند، اما خليفه،
اصمعى را به سبب آداب دانى بيشتر بر ابوعبيده ترجيح داد و او را به نديمى
برگزيد (سيرافى، ٧٠؛ يغموري، ١١٦؛ نيز نك: تنوخى، همان، ٣/٣٠٢، روايت ديگري
دربارة نخستين ديدارش با هارون الرشيد).
به هر حال اصمعى در روزگار خلافت هارونالرشيد در دربار عباسيان پايگاه
والايى به دست آورد و رسماً به جرگة نديمان خاص خليفه پيوست و از پاداشهاي
گرانبهاي او و بزرگان دربار به خصوص يحيى بن خالد برمكى و فرزندش جعفر و
فضل بن ربيع بهرة فراوان برد (نك: ابن جراح، ٣١؛ زبيدي، ١٨٧- ١٨٨؛ مسعودي،
٣/٣٤٣-٣٤٤، ٣٥٢، ٣٧٠؛ خطيب، ١٠/٤١٣-٤١٤). هارونالرشيد اصمعى را يكى از
وفادارترين نزديكان خود مىدانست؛ چنانكه در برخى سفرها وي را همراه خود
مىبرد و به روايتى پس از آنكه جعفر بن يحيى برمكى را كشت، در پى اصمعى
فرستاد و او در واقع نخستين كسى بود كه از اين واقعه آگاه شد (نك: جهشياري،
١٨٩؛ سيرافى، ٦٥ -٦٦؛ زبيدي، ١٨٥-١٨٦). اصمعى با اينكه از پاداشهاي برمكيان
بسيار بهرهمند شده بود و در مدح آنان قصايد بسياري داشت، پس از زوال قدرت
آنان زبان به هجو و ناسزاگويى ايشان گشود (نك: جهشياري، ١٦٠-١٦١). در منابع
كهن داستانهاي بسياري دربارة روابط نزديك اصمعى و هارون الرشيد نقل شده
است كه در همة آنها شخصيت اصمعى در قالب نديم بذلهگوي خوش سخن
نكتهپردازي كه جز به ميل خليفه سخن نمىگويد، جلوهگر شده است (نك:
جهشياري، ١٦٠، ٢٥٠؛ مسعودي، ٣/٣٧٠).
گرچه از برخى روايات برمىآيد كه اصمعى پس از هارونالرشيد با مأمون و
وزيرش حسن بن سهل نيز روابطى داشته است (نك: تنوخى، همان، ٣/١٦٦؛ آبى،
٥/١١٧)، اما ظاهراً در دربار خليفة جديد مقام و منزلت والايى كسب نكرد و
احتمالاً از آنجا كه به گفتة برخى، وي جبري مذهب و مخالف معتزليان بوده
(نك: ابوحيان، ١٣٠؛ رافعى، ١/٤١٤)، نتوانسته است در دربار مأمون به خصوص در
دوران اعتزال گرايى وي پايگاه مناسبى به دست آورد.
اصمعى را بايد از پيشگامان گردآوري و تدوين اشعار و اخبار كهن به شمار آورد.
از نيمة دوم سدة ٢ق راويان بزرگى چون اصمعى و ابوعبيده معمر بن مثنى و ابو
عمرو شيبانى براي حفظ اشعار و اخبار و نوادر عرب از خطر تحريف و نابودي، در
صدد نگارش و تدوين آنها برآمدند. در نتيجة اين كار طى سدههاي ٢ و ٣ ق
انبوهى از روايتهاي پراكنده كه از ديرباز به طور شفاهى و سينه به سينه
نقل مىشد، گردآوري و تدوين گرديد و مجموعههاي عظيمى از شعر و لغت و اخبار
گذشتگان به صورت مكتوب درآمد (نك: بلاشر، ١٧٧-١٩١). در ميان پيشگامان اين
نهضت علمى، اصمعى از شهرت خاصى برخوردار است. وي همچون ديگر همگنانش به
خوبى دريافته بود كه ديگر نمىتوان براي نقل انبوهى عظيم از روايتهاي شعر
و ادب و تاريخ و اخبار كه در واقع ذخاير علمى و فرهنگى تازيان به شمار
مىرود، به حافظة راويان اعتماد كرد؛ از اينرو، نوشتن و تدوين رواياتشفاهى
را وجهة همت خود ساخت و در اين كار چندان اصرار داشت كه گويند به شاگردانش
توصيه مىكرد كه در هر حال به ثبت و ضبط شنيدههاي خود همت گمارند «گرچه با
تيزي تيغ بر نازكى جگر خويش» (نك: حصري، ١/٤٠٢). اصمعى تنها به گردآوري و
ثبت رواياتى كه در بصره و مربد از فصحاي عرب مىشنيد، اكتفا نكرد و براي
جمعآوري روايات بيشتر و نيز اطمينان از درستى آنچه شنيده بود، راه صحراهاي
حجاز را پيش گرفت و مدت زيادي را نزد بدويان گذراند (نك: سيرافى، ٦٦؛ تنوخى،
المستجاد، ١٢١؛ سمعانى، ١/٢٨٨).
با نگاهى به الفهرست ابن نديم (ص ٦١)، جايگاه اصمعى و تلاش وي براي
گردآوري و تدوين روايات مختلف به خوبى روشن مىشود. وي نزديك به ٣٠
ديوان از اشعار شاعران جاهلى و اسلامى همچون نابغة ذبيانى، لبيد بن ربيعه،
اعشى، عروة بن ورد و حطيئه را گردآوري كرد و نيز حدود ٥٠ كتاب در زمينههاي
گوناگون همچون شعر و لغت و تاريخ و انساب به رشتة تحرير درآورد (همو،
١٧٧-١٨٠)، و اين افزون بر روايتهاي شفاهى بسياري است كه به شاگردانش املا
كرده است. در روزگار وي گويى به تدريج نوعى تخصصگرايى و تقسيم كار ميان
راويان به وجود آمد (نك: بلاشر، ١٧٢)، چنانكه اصمعى از ميان رشتههاي ادب،
بيشتر به شعر و نحو و لغت علاقه نشان داد و ابوعبيده به امثال و اخبار و
وقايع تاريخى پرداخت (نك: سيرافى، ٥٨؛ زبيدي، ١٧١؛ سمعانى، ١/٢٨٩). تلاش
اصمعى در اين زمينه راه را براي تأليف كتابهاي جامعى در شعر و ادب و لغت
و نحو هموار ساخت و تقريباً از سدة ٣ ق به بعد هيچ كتابى در لغت و شعر و ادب
نمىيابيم كه به روايات و آثار اصمعى استناد نكرده باشد.
اصمعى با اينكه احاديث بسياري از محدثان معروفى چون سفيان ثوري شنيده
بود، جز در مواردي اندك به روايت حديث نپرداخت و حتى، به رغم آن دانش
لغوي گسترده كه به گفتة سمعانى (همانجا) چون دريا بود، نه تنها خود از شرح
و تفسير واژگان قرآن طفره مىرفت (ابن قتيبه، المعارف، ٥٤٣؛ سيرافى، ٦٠؛
خطيب، ١٠/٤١٨)، بلكه بر كسانى هم كه به اين كار دست مىزدند، خرده
مىگرفت (نك: رافعى، ١/٤٠٧). اعتماد محدثان و نويسندگان به روايات اصمعى
اعتمادي مطلق است، چنانكه احمد بن حنبل و يحيى بن معين و ديگران او را
ثقه دانسته، و رواياتش را تصديق كردهاند (نك: زبيدي، ١٩٢؛ خطيب، ١٠/٤١٨،
٤١٩؛ سمعانى، ١/٢٩٠؛ ابن حجر، ٦/٤١٧). تنها ابن اعرابى كه از مخالفان وي
بوده، او را به دروغ پردازي متهم كرده، و مدعى است كه روايتهايى از
اصمعى شنيده كه هزار باديهنشين خلاف آن را گفتهاند و نيز گفته است كه
باديه نشينان از روايتهاي ساختگى اصمعى به تنگ آمده بودهاند (نك:
حمزه،٦١، ٦٢؛ امين، ٢/٣٠٠، ٣٠١).
اصمعى از مشهورترين لغويان روزگار خود به شمار مىرود. وي آثار لغوي بسياري
از خود بر جاي گذاشته كه بسياري از آنها رسالههاي لغوي تك موضوعى است و
از ميان كتابهاي بسيار وي كه نام آنها در الفهرست (ابن نديم، ٦١) آمده،
حدود ٣٥ كتاب به موضوعات لغوي اختصاص دارد، از قبيلِ الوحوش، الشاة، الابل،
الخيل، النبات و الشجر، الاضداد، النوادر و الاشتقاق كه خوشبختانه بيشتر اين
آثار در دست است (نك: بخش آثار در همين مقاله). همين لغت نامههاي تك
موضوعى كه مواد اصلى آن را اصمعى از زبان باديهنشينان شنيده، دستماية
اصلى فرهنگ نويسان در سدههاي بعد قرار گرفت و لغت نويسانى همچون ابن دريد
از آنها به عنوان منابع اصلى خود بهرة فراوان بردند. اصمعى همچنين از
نخستين كسانى است كه دربارة اشتقاق اسامى، دست به تأليف اثري مستقل زده
است و كتاب اشتقاق الاسماء او كهنترين كتابى است كه در اين باره به دست
ما رسيده است. به گفتة ابن دريد (ص ٤) در آن روزگار شعوبيان تازيان را
متهم مىكردند كه ايشان معناي بسياري از نامهايى را كه بر خود مىنهند،
نمىدانند و براي اين اسامى اصل و ريشة خاصى در عربى نمىتوان يافت. از
اين رو گروهى از لغويان همچون اصمعى، اخفش (د ٢١٥ق) و قطرب (د ٢٠٦ق) در
پاسخ به اين ادعاي شعوبيان كتابهايى دربارة اشتقاقِ برخى نامها به ويژه
نام اشخاص و قبايل به رشتة تحرير درآوردند (هارون، ٢٨- ٢٩). اهميت كتاب
اشتقاق الاسماء اصمعى بيشتر از بدين سبب است كه راه را براي تأليف
كتابهايى كه در سدههاي بعد توسط دانشمندانى چون ابن دريد، ابوعلى فارسى و
ابن جنى در زمينة اشتقاق پديد آمد، هموار ساخت.
از ديگر تلاشهاي اصمعى در زمينة لغت، گردآوري واژههاي مترادف و هم معنى
بود؛ چه، در آن روزگار گويى حفظ داشتن مترادفات، نوعى تشخص به شمار مىآمد.
مثلاً اصمعى خود در روايتى بر خويش باليده است كه براي واژة سنگ ٧٠ نام
مىشناسد (نك: سيوطى، المزهر...، ١/٣٢٥؛ عبدالتواب، ٣٥١-٣٥٢). وي كتاب ما
اختلفت الفاظه و اتفقت معانيه را به اين موضوع اختصاص داد كه از كهنترين
كتابها دراين زمينه به شمار مىرود.
اصمعى را از نحويان بزرگ نيز شمرده، و در طبقة ابوعبيده و ابوزيد انصاري
نهادهاند (نك: سيرافى، ٥١، ٥٢؛ ابن انباري، ٧٥)، اما ظاهراً وي در اين زمينه
تأليفى نداشته، زيرا در ميان آثارش اثري نحوي به چشم نمىخورد.
اصمعى را در شمار ناقدان شعر نيز نهادهاند (نك: عباس،٤٩-٥٠). اما آنچه از او
مىشناسيم، از حدِ «هو اشعرمن...» و «هذا اغزل بيت...» و يا «اهجى بيت...» در
نمىگذرد. با اينهمه، همين عبارات مايههاي نخستين نقد شعر به شمار مىرود و
از نظر تاريخ نقد حائز اهميت است (براي آراء و نظريات وي در اين باره، نك:
ابوزيد، ٥٨؛ قدامه، ١٧٠-١٧١؛ ثعلب، ١/٢٩٦؛ آمدي، ٢٧٢؛ مرزبانى، ١٠٦، ١١٩- ١٢٠؛
نيز نك: عباس، همانجا). اصمعى همچون عموم راويان سدة ٣ق شعر را تنها بر حسب
قدمت و يا تأخر گويندة آن نيك يا بد مىشمرد؛ از اينرو، بهشعر قديم عنايتى
خاص داشت و آن را بر شعر نوخاستگان ترجيح مىداد؛ چنانكه دربارة بشار گفته
است: «اگر شاعري متأخر نبود، هر آينه وي را بر بسياري از ديگر شاعران برتر
مىنهادم» (نك: ابوالفرج، ٣/١٤٣؛ عفيفى، ١١). ابن قتيبه كه سخت با اين
شيوه مخالف بود، هنگام خردهگيري به كهنه گرايان، گويى به خصوص اصمعى را
مدنظر داشته است (نك: الشعر...، ١/١٠). با همة اين احوال، اصمعى از روايت شعر
شاعران سدههاي ١ و ٢ ق همچون كميت و جرير ابايى نداشته است (نك: ابن
نديم، ١٧٩).
جاحظ، اصمعى را مانوي دانسته است (نك: خطيب، ١٠/٤١٨؛ ياقوت، ١٦/٨٩) و برخى
نيز چنانكه گذشت، وي را جبري مذهب و از مخالفان معتزله شمردهاند. ابوقلابه
حبيش بن عبدالرحمان شاعر همروزگارش نيز در ابياتى به كينهتوزي و دشمنى
وي با شيعيان اشاره دارد (نك: جندي، ٢/٤٨٧). از سوي ديگر وي با متهمان به
شعوبيت، چون ابونواس،اسحاقموصلى و ابوعبيده(ه م م) مخالفتمىورزيد؛ و اين
امر و نيز تأليف كتاب اشتقاقالاسماء بيانگر گرايشهاي ضد شعوبى اوست (قس:
صايغ، ٣٠).
اصمعى با برخى از راويان هم روزگارش همچون ابوعبيده، ابوعمرو شيبانى، مفضل
ضبى و نيز نحويانى چون سيبويه و كسايى مناظراتى داشته كه گاه با نوعى
درشتى و رقابت همراه مىشده است؛ اما وي ظاهراً با ابوعمرو شيبانى روابطى
دوستانهتر داشته، و در منابع كهن روايات و داستانهايى دربارة مجالس آن دو
نقل شده است (نك: زجاجى، ١٨- ١٩؛ زبيدي، ١٨٥؛ ابن شجري، ١/٣٧؛ابن انباري،
٦٣، ٦٨، ٨٣).
اصمعى در بصره، و به روايتى در مرو وفات يافت. تاريخ مرگ وي را به
اختلاف ميان سالهاي ٢١٠ تا ٢١٧ق نوشتهاند، اما بيشتر منابع ٢١٦ق را ترجيح
دادهاند (خليفه، ٢/٧٧٨؛ سيرافى، ٦٧؛ زبيدي، ١٩٢؛ خطيب، ١٠/٤١٩؛ سمعانى،
١/٢٩٠). ابوالعتاهيه (ص ٣٤٠) و حسن بن مالك شامى در رثاي وي ابياتى
سرودهاند (نك: جندي،همانجا).
آثار چاپى:
١. الابل، رسالهاي است لغوي كه مؤلف در آن با استشهاد به اشعار جاهلى و
اسلامى به ذكر نامهاي مختلف انواع شتر پرداخته، و نيز واژگانى را كه دربارة
اعضاي بدن و اقسام رنگها و انواع بيماريهاي شتران و برخى عادات و صفات
آنها به كار رفته، توضيح داده است. اين كتاب با دو روايت مختلف از
ابوحاتم سجستانى و عبدالرحمان بن عبدالله برادرزادة اصمعى به دست ما
رسيده، و آوگوست هافنر آن را ضمن كتاب الكنز اللغوي در لايپزيگ (١٩٠٣م)
منتشر ساخته است.
٢. اشتقاق الاسماء. مؤلف در اين كتاب به چگونگى اشتقاق برخى اسامى خاص از
جمله نام قبايل و عشاير عرب و اماكن پرداخته، و اصل و ريشة آنها را با
استشهاد به ابيات شعري و بدون هيچ گونه نظم و ترتيبى خاص مورد بررسى قرار
داده است. اين كتاب يك بار به كوشش سليم نعيمى در بغداد (١٩٦٨م) و بار
ديگر به كوشش رمضان عبدالتواب و صلاحالدين هادي در قاهره (١٤٠٠ق/١٩٨٠م)
به چاپ رسيده است.
٣. اصمعيات. اين كتاب همچون مفضليات اثر مفضل ضبى برگزيدهاي است از
قطعات شعري و قصايد برخى شاعران جاهلى و اسلامى از قبيل امرؤالقيس، طرفة
بن عبد، اسماء بن خارجه، اعشى، سمؤل و تَأَبَّطَ شرّاً؛ بسياري از اين قصايد
عيناً در مفضليات نيز آمده است. اين اثر نخستين بار به كوشش ويليام آلوارت
در لايپزيگ (١٩٠٢م) منتشر شده است و بار ديگر احمد محمد شاكر و عبدالسلام محمد
هارون آن را در قاهره (١٩٥٥م) به چاپ رساندهاند.
٤. الاضداد، كتابى است در شرح كلماتى كه بر دو (يا حتى چند) معنى متضاد
دلالت دارند و به كوشش آوگوست هافنر ضمن كتاب ثلاثة كتب فى الاضداد در
بيروت (١٩١٢م) به چاپ رسيده، و در ١٩٨٠م نيز در همانجا تجديد چاپ شده است.
در انتساب اين كتاب به اصمعى جاي ترديد است؛ زيرا اولاً با كتاب الاضداد
ابن سكيت تفاوت چندانى ندارد و ثانياً در آن رواياتى از قول لغويانى همچون
ابوعبيد قاسم بن سلام نقل شده كه متأخرتر از اصمعى بودهاند و از همه
مهمتر اينكه اصمعى در آثار خود از استشهاد به آيات قرآن و احاديث نبوي سخت
پرهيز مىكرده، حال آنكه در اين كتاب شواهد بسياري از قرآن كريم و احاديث
نبوي نقل شده است. از اين رو مىتوان گفت كه اين كتاب روايت دومى از
كتاب الاضداد ابن سكيت است و الاضداد اصمعى ظاهراً از ميان رفته است (نك:
شلقانى، ١٢٧- ١٢٨؛ عبدالتواب، ٢٧٣-٢٧٤).
٥. تاريخالعرب قبلالاسلام، يا تاريخ ملوك العرب الا´ولية من بنى هود و
غيرهم. مؤلف در اين كتاب اخبار و انساب پادشاهان كهن عرب و افسانههايى
كه دربارة آنان شنيده، و همچنين قطعاتى از اندرزها، خطبهها و اشعار منسوب
به آنان را نقل كرده است. در منابع كهن نامى از اين كتاب به ميان
نيامده، اما محمدحسن آل ياسين بر نسخهاي از آن به خط ابن سكيت دست
يافته، و آن را در بغداد (١٩٥٩م) منتشر كرده است.
٦. خلق الانسان، رسالهاي است لغوي دربارة نام اندامهاي انسان. كلمة «خلق»
را بسياري از نويسندگان كهن معادل مجموعة اندامهاي انسان يا حيوان به كار
بردهاند. اصمعى در اين رساله براي توضيح بسياري از واژهها به اشعار
شاعران جاهلى و اسلامى استشهاد مىكند. اين كتاب نخستين بار به كوشش
آوگوست هافنر در لايپزيگ (١٨٨٧م) به چاپ رسيده، و بار ديگر در ١٩٠٣م ضمن
كتاب الكنز اللغوي و بار سوم در بغداد (١٩٧١م) منتشر شده است.
٧. الخيل، رسالهاي است لغوي كه مؤلف در آن با استناد به اشعار كهن عرب
به شرح اعضا، نامها و صفات مختلف اسب از قبيل نژاد، رنگ، چگونگى راه رفتن
و دويدن آن مىپردازد و در پايان از برخى اسبهاي مشهور و صاحبان آنها سخن
به ميان مىآورد و سپس داستانهايى دربارة مسابقات مختلف اسب دوانى و جز آن
نقل مىكند. اين كتاب يك بار در ١٨٨٨م در وين و بار ديگر در ١٨٩٥م در
لايپزيگ به كوشش آوگوست هافنر به چاپ رسيده است. همچنين نوري حمودي قيس
آن را در بغداد (١٩٧٠م) منتشر كرده است.
٨. الدارات، به كوشش آوگوست هافنر و لويس شيخو ضمن مجموعة البلغة فى شذور
اللغة در بيروت (١٩٠٨م) به چاپ رسيده است.
٩. سيرة عنترة بن شداد، در قاهره (١٣٦٦ق) منتشر شده است.
١٠. الشاء، يا الشاة، رسالهاي است لغوي مشتمل بر اصطلاحات و واژگان خاصى
كه تازيان دربارة گوسفندان به خصوص در هنگام بارداري، وضع حمل و مراحل
مختلف رشد آنها به كار مىبردهاند. در اين اثر به بيماريها، عيوب و
ويژگيهايى كه گوسفندان بايد دارا باشند، نيز اشاره شده است. اين كتاب يك
بار به كوشش آوگوست هافنر در ١٨٩٦م و بار ديگر به كوشش صبيح تميمى در
بيروت (١٤٠٧ق/ ١٩٨٧م) به چاپ رسيده است.
١١. فحولة الشعراء، كتابى است كه اصمعى در آن به سؤالات ابوحاتم سجستانى
دربارة شاعران جاهلى و اسلامى پاسخ داده است و در واقع مجموعهاي است از
آراء و نظريات وي دربارة شاعران بزرگ عرب و از نخستين كتابهاي نقد ادبى
است كه به دست ما رسيده است. اين اثر يك بار به كوشش چ. توري در بيروت
(١٤٠٠ق/١٩٨٠م) و بار ديگر به كوشش محمد خفاجى و طه زينى در قاهره به چاپ
رسيده است.
١٢. الفرق. در اين اثر اصمعى به مقايسة اعضاي بدن انسان و حيوان پرداخته،
و تفاوت نام آنها را با استناد به اشعار كهن عرب بيان داشته است. اين
كتاب به كوشش داويد هاينريش مولر در وين (١٨٧٦م) به چاپ رسيده است.
١٣. ما اختلفت الفاظه و اتفقت معانيه، رسالهاي است دربارة واژههاي مترادف
كه يك بار به كوشش مظفر سلطان در دمشق (١٩٥١م) و بار ديگر توسط ماجد حسن
ذهبى در همانجا (١٩٨٦م) به چاپ رسيده است.
١٤. النبات و الشجر، رسالهاي لغوي است به روايت ابوحاتم سجستانى كه مؤلف
در آن به شرح و توضيح واژگان و اصطلاحات مربوط به انواع گياهان و
ويژگيهاي هر يك پرداخته است. اين اثر به كوشش آوگوست هافنر در ضمن مجموعة
البلغة فى شذور اللغة به چاپ رسيده است.
١٥. النخل و الكرم، دو رساله است به روايت ابوحاتم سجستانى. رسالة نخست
شامل نامهاي مختلف نخل و اجزاء آن در همة مراحل رشد و باروري، و ديگري
مشتمل بر نامهاي مختلف درخت انگور و شاخ و برگ و ميوة آن كه به كوشش
آوگوست هافنر در بيروت ١٨٩٨م و نيز در ١٩١٤م منتشر شده است.
همچنين كتابى با نام نهاية الارب فى اخبار الفرس و العرب به او منسوب است
كه تاكنون از سوي محققان مورد بحث و بررسى فراوان قرار گرفته است. در
مقدمة كتاب آمده است كه هارونالرشيد از اصمعى خواست كه كتاب سيرالملوك را
برايش كامل كند و چون اين كتاب از سام بن نوح آغاز مىشد، به او دستور داد
كه به ياري ابوالبختري فقيه (د ٢٠٠ق) از آدم تا سام را بازنويسد (ص ١-٢).
با توجه به اين مقدمه، برخى كتاب را به اصمعى نسبت دادهاند؛ حال آنكه
نثر و شيوة نگارش كتاب با ديگر كتابهاي اصمعى بسيار متفاوت است و نيز سبك و
ساختار كلى متن آن با آثار كهن عربى و به ويژه آثار سدههاي ٢ و ٣ق كاملاً
ناهمگون است. به علاوه در هيچ يك از منابع كهن كه آثار اصمعى را
برشمردهاند، نامى از اين كتاب به چشم نمىخورد. افزون بر اين در جايى ديگر
از كتاب آمده است كه عبدالملك بن مروان در ٨٥ق عامر شعبى (د ح ١٠٣ ق)،
ايوب بن قريه (د ٨٤ ق) و عبدالله بن مقفع (د ١٤٢ق) را مأمور تأليف اين
كتاب كرد (ص ١٧) كه البته با توجه به تاريخ حيات و وفات اين ٣ تن
اجتماع آنان در ٨٥ ق در دربار عبدالملك امكانپذير نيست. به هر حال مىتوان
احتمال داد كه نهاية الارب اقتباسى است از متون مختلف كه يكى از آنها
متعلق به اصمعى بوده است (نك: مشكور، ١/٢١). اهميت اين كتاب از آن جهت
است كه در بخش مربوط به تاريخ پادشاهان ايران از سير الملوك ابن مقفع
روايات بسياري نقل شده است و از طريق آن مىتوان به ترجمة ارزشمند ابن
مقفع از خداي نامة دورة ساسانى دست يافت (براي آگاهى بيشتر در اين باره،
نك: براون، .(١٩٥-٢٥٩ اين كتاب به كوشش محمدتقى دانشپژوه در تهران
(١٣٧٥ش) به چاپ رسيده است و ترجمة كهن فارسى آن نيز با عنوان تجارب
الامم فى اخبار ملوك العرب و العجم به كوشش رضا انزابى نژاد و يحيى
كلانتري در تهران (١٣٧٣ق) منتشر شده است.
آثار خطى: ١. رسالة فى صفات الارض و السماء و النباتات. نسخهاياز آن در
.(GAS,VIII/٧٥)¢ّھüُ¤گ¢ًْ÷ù¤û‘ى’—îَگ¤گ¢ ٢. فعلت و افعلت، نسخهاي از آن در
دارالكتب قاهره موجود است I/١٦٤) S, .(GAL, ٣. المطر. نسخهاي از آن در
كتابخانة پاريس موجود است ( دوسلان، شم ٤٢٣١ )؛ ٤. مناظرات الاصمعى مع ابن
الاعرابى. نسخهاي از آن در كاظمين موجود است VIII/١٦) .(GAS, ٥. كتاب وصايا
ملوك العرب، كه احتمالاً همان تاريخ العرب قبل الاسلام است. نسخهاي از
آن در كتابخانة پاريس نگهداري مىشود ( بلوشه، شم .(٦٧٣٨
آثار يافت نشده: ١. الابواب، ٢. ابيات المعانى، ٣. الاجناس، ٤. الاخبية و
البيوت، ٥. الاختيار، ٦. اسماء الخمر، ٧. الاصوات، ٨. اصول الكلام، ٩. الالفاظ،
١٠. الامثال، ١١. الانواء، ١٢. الاوقاف، ١٣. الخراج، ١٤. خلق الفرس، ١٥.
الدلو، ١٦. الرحل، ١٧. السرج و اللجام و الشوي و النعال و الترس، ١٨.
السلاح، ١٩. القصائد الست، ٢٠. القلب و الابدال، ٢١. ماتكلم به العرب فكثر
فى افواه الناس، ٢٢. المذكر و المؤنث، ٢٣. المصادر، ٢٤. المقصور و الممدود، ٢٥.
مياه العرب، ٢٦. النسب، ٢٧. النوادر، ٢٨. الهمز (نك: ابن معتز، البديع، ٢٥؛
ابن نديم، ٦١؛ تميمى، ٢٠-٢٤).
مآخذ: آبى، منصور، نثرالدر، به كوشش محمدعلى قرنه و على محمد بجاوي، قاهره،
١٩٨١م؛ آمدي، حسن، المؤتلف و المختلف، به كوشش عبدالستار احمد فراج،
قاهره، ١٣٨١ق/١٩٦١م؛ ابن انباري، عبدالرحمان، نزهة الالباء فى طبقات
الادباء، به كوشش ابراهيم سامرايى، بغداد، ١٩٥٩م؛ ابن جراح، محمد، الورقة،
به كوشش عبدالوهاب عزام و عبدالستار احمد فراج، قاهره، ١٣٧٢ق/١٩٥٣م؛ ابن
حجر عسقلانى، احمد، تهذيب التهذيب، حيدرآباد دكن، ١٣٢٦ق؛ ابن حزم، على،
جمهرة انساب العرب، بيروت، ١٩٨٣م؛ ابن خلكان، وفيات؛ ابن دريد، محمد،
الاشتقاق، به كوشش عبدالسلام محمد هارون، قاهره، ١٣٧٨ق/١٩٥٨م؛ ابن سلام
جمحى، محمد، طبقات فحولة الشعراء، به كوشش محمود محمد شاكر، قاهره،
١٣٩٤ق/١٩٧٤م؛ ابن شجري، هبةالله، الامالى الشجرية، حيدرآباد دكن، ١٣٤٩ق؛
ابن عساكر، على، تاريخ مدينة دمشق، عمان، دارالبشير؛ ابن قتيبه، عبدالله،
الشعر و الشعراء، به كوشش محمد يوسف نجم و احسان عباس، بيروت، ١٩٦٤م؛ همو،
المعارف، به كوشش ثروت عكاشه، قاهره، ١٣٨٨ق/ ١٩٦٩م؛ ابن معتز، عبدالله،
البديع، به كوشش كراچكوفسكى، بيروت، ١٤٠٢ق/ ١٩٨٢م؛ همو، طبقات الشعراء، به
كوشش عبدالستار احمد فراج، قاهره، ١٣٧٥ق/ ١٩٥٦م؛ ابن نديم، الفهرست؛
ابوحيان غرناطى، محمد، تذكرة النحاة، به كوشش عفيف عبدالرحمان، بيروت،
١٤٠٦ق/١٩٨٦م؛ ابوزيد قرشى، محمد، جمهرة اشعار العرب، بيروت، دارصادر؛ ابوطيب
لغوي، عبدالواحد، مراتب النحويين، به كوشش محمدابوالفضل ابراهيم، قاهره،
١٣٧٥ق/١٩٥٥م؛ ابوالعتاهيه، اسماعيل، ديوان، بيروت، ١٨٨٦م؛ ابوالفرج
اصفهانى، الاغانى، به كوشش سمير جابر، بيروت، ١٤٠٧ق/١٩٨٦م؛ امين، احمد،
ضحى الاسلام، بيروت، دارالكتاب العربى؛ بخاري، محمد، التاريخ الكبير،
حيدرآباد دكن، ١٣٩٠ق/١٩٧٠م؛ بلاشر، رژيس، تاريخ ادبيات عرب، ترجمة آذرتاش
آذرنوش، تهران، ١٣٦٣ش؛ پلا، شارل، الجاحظ، ترجمة ابراهيم كيلانى، بيروت،
١٤٠٦ق/١٩٨٥م؛ تميمى، صبيح، مقدمة كتاب الشاء اصمعى، بيروت، ١٤٠٧ق/ ١٩٨٧م؛
تنوخى، محسن، الفرج بعدالشدة، به كوشش عبود شالجى، بيروت، ١٣٩٨ق/ ١٩٧٨م؛
همو، المستجاد، به كوشش محمد كردعلى، دمشق، ١٩٧٠م؛ ثعلب، احمد، مجالس، به
كوشش عبدالسلام محمد هارون، قاهره، ١٩٦٠م؛ جاحظ، عمرو، رسائل، به كوشش
عبدالسلام محمد هارون، قاهره، ١٣٨٤ق/١٩٦٥م؛ جندي، على و ديگران، اطوار
الثقافة و الفكر، قاهره، ١٩٦٠م؛ جهشياري، محمد، الوزراء و الكتاب، بيروت،
١٤٠٨ق/١٩٨٨م؛ حصري، ابراهيم، زهر الا¸داب و ثمر الالباب، به كوشش على محمد
بجاوي، بيروت، ١٣٧٢ق/١٩٥٣م؛ حمزة اصفهانى، التنبيه على حدوث التصحيف، به
كوشش محمد اسعد طلس، دمشق، ١٣٨٨ق/١٩٦٨م؛ خطيب بغدادي، احمد، تاريخ بغداد،
بيروت، ١٣٤٩ق؛ خليفة بن خياط، تاريخ، به كوشش سهيل زكار، دمشق، ١٩٦٨م؛
ذهبى، ماجد حسن، مقدمه بر ما اختلفت الفاظه و اتفقت معانيه اصمعى، دمشق،
١٤٠٦ق/١٩٨٦م؛ رافعى، مصطفى صادق، تاريخ آداب العرب، بيروت، ١٣٩٤ق/١٩٧٤م؛
زبيدي، محمد، طبقات النحويين و اللغويين، به كوشش محمد ابوالفضل ابراهيم،
قاهره، ١٩٥٤م؛ زجاجى، عبدالرحمان، مجالس العلماء، به كوشش عبدالسلام محمد
هارون، كويت، ١٩٦٢م؛ سمعانى، عبدالكريم، الانساب، به كوشش عبدالرحمان بن
يحيى معلمى، حيدرآباد دكن، ١٩٦٢م؛ سيرافى، حسن، اخبار النحويين البصريين،
به كوشش فريتس كرنكو، بيروت، ١٩٣٦م؛ سيوطى، بغية الوعاة، به كوشش محمد
ابوالفضل ابراهيم، قاهره، ١٣٨٤ق/١٩٦٥م؛ همو، المزهر فى علوم اللغة، به
كوشش محمد احمد جاد المولى و ديگران، بيروت، ١٩٨٦م؛ شلقانى، عبدالحميد،
الاصمعى اللغوي، بيروت، ١٩٨٢م؛ صايغ، ماجد، الاصمعى دراسة و تحليل، بيروت،
١٩٩٠م؛ عباس، احسان، تاريخ النقد الادبى عندالعرب، بيروت، ١٤٠١ق/١٩٨١م؛
عبدالتواب، رمضان، مباحثى در فقه اللغه و زبان شناسى عربى، ترجمة حميدرضا
شيخى، مشهد، ١٣٦٧ش؛ عفيفى، محمد صادق، بشار بن برد دراسة و شعر، بيروت،
١٤٠٣ق/ ١٩٨٣م؛ قدامة بن جعفر، نقد الشعر، به كوشش كمال مصطفى، بيروت،
١٩٧٨م؛ مرزبانى، محمد، الموشح، به كوشش محبالدين خطيب، قاهره، ١٣٨٥ق؛
مسعودي، على، مروج الذهب، بيروت، ١٣٨٥ق/١٩٦٦م؛ مشكور، محمدجواد، تاريخ
سياسى ايرانيان، تهران، ١٣٦٦ش؛ نهاية الارب فى اخبار الفرس و العرب، منسوب
به اصمعى، به كوشش محمدتقى دانشپژوه، تهران، ١٣٧٥ش؛ هارون، عبدالسلام
محمد، مقدمه بر الاشتقاق ابن دريد، قاهره، ١٣٧٨ق/١٩٥٨م؛ ياقوت، ادبا؛
يغموري، يوسف، نورالقبس، مختصر المقتبس مرزبانى، به كوشش رودلف زلهايم،
بيروت، ١٣٨٤ق/ ١٩٦٤م؛ نيز:
Blochet; Browne, E.G., X Some Account of the Arabic Work Entitled, Nih ? yatu p
l- Irab f / Akhb ? ri'l- Furs wa'l - Arab n , JRAS, ١٩٠٠; De Slane; EI ٢ ; GAL,
S; GAS; Nicholson, R. A., A Literary History of the Arabs, London, ١٩٣٢.
عنايتالله فاتحىنژاد