دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٧٤١
| افضلالدينخونجى جلد: ٩ شماره مقاله:٣٧٤١ |
اَفْضَلُالدّينِ خونَجى،
ابوعبداللهمحمد بن نامآور بنعبدالملك (جماديالاول ٥٩٠ - ٥ رمضان ٦٤٦/مة
١١٩٤-٢٢ دسامبر ١٢٤٨)، دانشمند علوم عقلى ايرانى و قاضى در مصر. برخى از
منابع متأخر نام پدر و سال وفات او را به اختلاف آوردهاند (نك: ابن قنفذ،
٣٢٠؛ طاشكوپريزاده، ١/٢٧٥). انتساب او ظاهراً به خونَج (= خونا، خونه)،
قصبهاي در نزديكى زنجان است كه نبايد آن را با خُنج، از توابع لارستان در
فارس، اشتباه گرفت (نك: ابن حوقل، ٢/٣٣٣؛ ياقوت، ٢/٤٩٩-٥٠٠؛ حمدالله، ٦٦؛
قس: فسايى، ١/١١٤).
از گزارش ذهبى ( العبر، ٣/٢٥٥) برمىآيد كه افضلالدين پيش از اقامت در مصر،
در ايران به تحصيل علم پرداخته است. او افزون بر احاطه به علوم عقلى در
فقه نيز دست داشت و خود بر مذهب شافعى بود. چندگاهى در مصر به تدريس در
مدارس صالحيه و صلاحيه پرداخت و مدتى نيز قاضىالقضاتى مصر و توابع آن را
عهدهدار بود (ابن ابى اصيبعه، ٢/١٢٠؛ ابوشامه، ١٨٢؛ سبكى، ٥/٤٣؛ ذهبى،
سير...، ٢٣/٢٢٨). با آنكه از او در مقام قضا به نيكى ياد كردهاند (ابوشامه،
همانجا)، سيوطى از انتصاب او به اين سمت به سختى انتقاد مىكند، از آنرو
كه شخصيت فلسفى او بر فقاهتش غالب بوده است (١/٥٤١؛ نيز نك: مقريزي،
٧/٣٢٦).
از شاگردان نامدار او مىتوان از موفقالدين ابن ابى اصيبعه ياد كرد كه در
٦٣٢ق/١٢٣٥م در قاهره به حلقة درس او پيوسته، و دانش او را، افزون بر فلسفه
و امور دينى در ديگر رشتهها نيز استوار يافته است (ابن ابى اصيبعه، همانجا).
شاگرد ديگر وي عزالدين محمد اربلى در مرثيهاي به مناسبت درگذشت استاد، او
را به علم و فضيلت ستوده است. مرگ افضلالدين در قاهره اتفاق افتاد و در
گورستان قرافه به خاك سپرده شد (همانجا؛ مقريزي، ٧/٣٢٦- ٣٢٨).
آثار:
١. الجمل، در منطق كه با نامهاي الجمل المنطقية ( ٢ ، ESCشم يا المختصر نيز از
آن ياد مىشود. نسخههاي چندي از آن در لندن، قاهره، الجزاير و مشهد I/٨٣٨)
S, GAL, I/٦٠٧; و پاريس ( دوسلان، شم موجود است.
از شرحهاي اين كتاب مىتوان از اين آثار ياد كرد: ١. شرح ابن واصل حموي
(براي نسخههاي خطى آن، نك: نموي، شم ١٤٠٧ ؛ ، GAL نيز ، GAL,S همانجاها؛ نيز
نك: ٢ ، ESCشم ٦٤٧ ,٦١٥ )؛ ٢. شرح ابن مرزوق تلمسانى (نك: ه د، ابن مرزوق، شم
١؛ قس: حاجىخليفه، ٢/١٩٨٦ ، كه ميان مؤلف و شارح الجمل خلط كرده است ؛
نيز نك : ٢ ، ESCشم ٦٥٤ ,٦١٤ ؛ دوسلان، شم (٦ )١٣٩٦ ؛ قس: I/٨٣٦ S, ؛ GAL, ، GAL
همانجا، كه از دو ابن مرزوق و دو شرح جداگانه سخن رفته است)؛ ٣. حاجى
خليفه از شرح ابن استار تدرومى تلمسانى با نام كفاية العمل ياد كرده است
(همانجا)؛ ٤ و ٥. شرحى نيز از محمد بن ابوالعباس حسينى، در لندن موجود است ،
GAL) همانجا) و شرح ديگري از محمد بن عبدالجبار با نام نظم الجمل (همانجا).
٢. الموجز، در منطق كه منابع كهن از آن به عنوان اثري مستقل ياد كردهاند
(قس: حاجىخليفه، ٢/١٩٠١)، اما بروكلمان آن را خلاصهاي از الجمل دانسته، و
به نسخههايى از آن در پاريس، كمبريج و فاس اشاره كرده است I/٨٣٨) S,
.(GAL, بر اين اثر نيز شرحهايى نوشته شده است: ١. شرح سراجالدين ارموي؛ ٢.
شرح محمد بن احمد شريف تلمسانى؛ ٣. شرح عيسى بن داوود منطقى با نام
الايضاح ؛ ٤. شرح فخرالدين ابوالحسين على بن محمد نَبْدي (براي نسخههاي
خطى همة شرحها، نك: همانجا).
٣. كشف الاسرار عن غوامض الافكار، در منطق با شرح كاتبى قزوينى و حاشية ابن
بديع بندهى (حاجى خليفه، ٢/١٤٨٦). نسخهاي از آن با شرح كاتبى قزوينى در
كتابخانة توپكاپىسرايى تركيه موجود است ، TS) شم ٦٧٨٣ ؛ نيز نك: ٢ ، ESCشم
.(٦٦٧ در برخى منابع موضوع اين كتاب را علوم طبيعى دانستهاند (نك: اسنوي،
١/٥٠٢؛ سيوطى، همانجا؛ ووستنفلد، .(١٣١ بروكلمان نسخههايى از اين اثر را در
مادريد و قاهره ، GAL) همانجا) و شرح كاتبى قزوينى بر آن را در رامپور گزارش
كرده است ، GAL,S) همانجا).
٤. شرح كليات قانون ابن سينا، كه نسخهاي از آن در پاريس شناسايى شده
است (نك: دوسلان، شم .(٢٩٣٧ به گفتة حاجى خليفه (٢/١٣١٢) ابن قُفّ در شرح ٦
جلدي خود بر كليات قانون ابن سينا، از گفتار افضلالدين خونجى و پاسخهاي او
بر ايرادات فخرالدين رازي سود برده است.
٥. مختصر المطالب العالية، در عقايد (براي نسخههاي خطى آن، نك: I/٩٢٢ S,
.(GAL, اين اثر خلاصهاي است از المطالب العالية فخرالدين رازي كه در آن
برخى از بخشهاي دشوار كتاب تفسير شده است (معلوف، ٣٣٨-٣٣٩).
از افضلالدين خونجى چند اثر ديگر نيز نام بردهاند: مقالة فى الحدود و
الرسوم، شرحى بر گفتار ابن سينا دربارة نبض و نيز كتاب ادوار الحمّيات (ابن
ابى اصيبعه، ٢/١٢١).
مآخذ: ابن ابى اصيبعه، احمد، عيون الانباء، به كوشش آوگوست مولر، قاهره،
١٢٩٩ق/١٨٨٢م؛ ابن حوقل، محمد، صورة الارض، به كوشش كرامرس، ليدن، ١٩٣٩م؛
ابن قنفذ، احمد، الوفيات، به كوشش عادل نويهض، بيروت، ١٤٠٣ق/ ١٩٨٣م؛
ابوشامه، عبدالرحمان، الذيل على الروضتين ( تراجم الرجال )، به كوشش
محمدزاهد كوثري، قاهره، ١٣٦٦ق/١٩٤٧م؛ اسنوي، عبدالرحيم، طبقات الشافعية، به
كوشش عبدالله جبوري، بغداد، ١٣٩٠ق/١٩٧٠م؛ حاجى خليفه، كشف؛ حمدالله
مستوفى، نزهةالقلوب، به كوشش گ. لسترنج، ليدن، ١٣٣١ق/١٩١٣م؛ ذهبى، محمد،
سير اعلام النبلاء، به كوشش بشار عواد معروف و محيى هلال سرحان، بيروت،
١٤٠٥ق/ ١٩٨٥م؛ همو، العبر، به كوشش محمد سعيد بن بسيونى زغلول، بيروت،
١٤٠٥ق/ ١٩٨٥م؛ سبكى، عبدالوهاب، طبقات الشافعية الكبري، بيروت، دارالمعرفه؛
سيوطى، حسن المحاضرة، به كوشش محمدابوالفضل ابراهيم، قاهره، ١٣٨٧ق/ ١٩٦٧م؛
طاش كوپريزاده، احمد، مفتاح السعادة، بيروت، ١٤٠٥ق/١٩٨٥م؛ فسايى، حسن،
فارسنامة ناصري، بهكوشش منصور رستگارفسايى، تهران،١٣٦٧ش؛ معلوف، عيسى
اسكندر، «من نفائس الخزانة التيمورية»، مجلة المجمع العلمى العربى، دمشق،
١٩٢٣م، شم ٣؛ مقريزي، احمد، المقفى الكبير، به كوشش محمد يعلاوي، بيروت،
١٤١١ق/١٩٩١م؛ ياقوت، بلدان؛ نيز:
De Slane; ESC ٢ ; GAL; GAL,S; Nemoy, L., Arabic Manuscripts in the Yale
University Library, New Haven, ١٩٥٦; TS; W O stenfeld, F., Geschichte der
arabischen Aerzte und Naturforscher, New York, ١٩٧٨.
ناهده فوزي