دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٥٩٠
| اصبغ بن نباته جلد: ٩ شماره مقاله:٣٥٩٠ |
اَصْبَغِ بْنِ نُباته،
ابوالقاسم، از اصحاب امام على بن ابى طالب(ع). او از بنى حنظله و از تيرة
مُجاشع بن دارم بود (برّي، ١/١٨٦؛ ابن حزم، ٢٣١). وي كوفى بوده، و در
روزگار خلافت امام على(ع)، يكى از نامدارترين و استوارترين ياران امام به
شمار مىآمده است (ابن سعد، ٦/٢٢٥)، اما رواياتى مبنى بر اينكه او دوران
پيامبر(ص) را درك كرده است (ابن حجر، ١/١٠٨) و نيز روايت وي از عمر بن
خطاب (مزي، ٣/٣٠٨)، قابل اعتماد به نظر نمىرسد.
به روايت نصر بن مزاحم (ص ٤٤٢-٤٤٣)، اصبغ پيرمردي زاهد و عابد بود و از
جنگاوران عراق و از سرداران على(ع) به شمار مىآمد. اصبغ را يكى از «شرطة
الخميس» در جنگ صفين ياد كردهاند (خليفه، ١/٢٣١). از خود او در معنى اين
عنوان روايت شده است كه ما با على(ع) شرط و پيمان بستيم تا پاي جان در
راه او فداكاري كنيم (نك: كشى، ١٠٣؛ خويى، ٣/٢٢٢). از اصبغ برخى روايات نيز
در شرح حوادث جنگ جمل در دست است (ابن ابى الحديد، ١/٢٤٨، ٢٦٣). وي
همچنين يكى از راويان برخى رويدادهاي جنگ صفين است (مثلاً نك: نصر بن
مزاحم، ٣٢٢، ٤٤٢). از برخى روايات، ميزان محبوبيت و منزلت اصبغ نزد على(ع)
به خوبى آشكار است (مثلاً نك: طوسى، امالى، ١/١٧٦).
همچنين آمده است كه او روزگاري پس از امام على(ع) مىزيسته (نك: نجاشى،
٨) و واقعة شهادت وي را گزارش كرده است (نك: مفيد، ٣٥١) و حتى گفته شده كه
وي پس از سدة ١ ق درگذشته است (نك: آقابزرگ، ٢٥/١٠٥). گزارشى كه زندگى او
را تا روزگاري بس دراز پس از شهادت على (ع) تأييد كند، در دست نيست و
اقوال گوناگون دربارة دوران زندگى او نيز از روايات مختلف وي - منقول در
مآخذ روايى - سرچشمه گرفته است. همچنين از او روايتى از امام حسن(ع) (نك:
خويى، ٣/٢٢٣) و امام حسين(ع) نقل شده است (نك: ابن شهر آشوب، ٤/٥٢) و
طوسى ( الفهرست، ٦٣) نيز آورده است كه اصبغ اثري در «مقتل» امام حسين(ع)
داشته، و سند خود را به آن ذكر كرده است؛ اما در تكيه بر اين موارد، بايد
سخت احتياط كرد، زيرا طريق روايى اثر ياد شده را به سبب كثرت مجاهيل ضعيف
شمردهاند (نك: خويى، ٣/٢٢٢). طوسى او را در طبقة اصحاب امام حسن(ع) نيز
برشمرده است ( رجال، ٦٦).
آنچه بيشتر ماية شهرت اصبغ بوده، شخصيت روايى اوست. غالب رواياتى كه وي
نقل كرده، به امام على (ع) مىرسد. بيشتر اين روايات در كتابها و منابع
شيعى منعكس شدهاند (براي فهرستى از روايات وي در كتابهاي اربعة شيعه، نك:
خويى، همانجا). بيشتر موضوعات روايات او تاريخى، فقهى و اخلاقى است.
مشهورترين روايت اصبغ از امام على(ع) يكى عهدنامة معروف مالك اشتر است و
ديگري وصيت امام بهفرزندشمحمدحنفيه(نجاشى،همانجا؛طوسى، الفهرست، ٦٢ -٦٣).
اصبغ از اين كسان نيز روايت كرده است: ابوايوب خالد بن زيد انصاري، عمار
بن ياسر و عمر بن خطاب (ذهبى، ميزان...، ١/٢٧١؛ مزي، ٣/٣٠٨). گروهى چون
ابوجارود زياد بن منذر، خالد نوفلى، محمد ابن داوود غنوي، اجلح بن عبدالله
كندي و ابوحمزة ثمالى از او روايت كردهاند (ابن حبان، ١/٣٥٧؛ مزي، همانجا).
بيشتر رجال شناسان و محدثان اهل سنت، اصبغ را غير موثق و ضعيف دانستهاند
(يحيى بن معين، ٢/٤٢؛ ابن سعد، ٦/٢٢٥؛ ابن حبان، ١/١٧٤؛ ابن عدي، ١/٢٩٨؛
جوزجانى، ٤٧؛ نسايى، ١٥٦؛ دارقطنى، ٦٧؛ ابن حجر، ١/٨١) كه اين موضوع به
پيوند صادقانة اصبغ با امام على(ع) بى ربط نمىنمايد؛ تا بدانجا كه برخى او
را «رافضى» و گاه از غلات شيعه محسوب داشتهاند (نك: بسوي، ٣/١٩٠؛ ذهبى،
المغنى، ١/٩٣؛ ابن حجر، همانجا). با اينهمه، عجلى (ص ٧١)، اصبغ را در شمار
ثقات آورده است. رجال شناسان شيعى او را توثيق كرده، و از ثقات برجسته
شمردهاند (مثلاً نك: حلى، ٢٤؛ حر عاملى، ٢٠/١٤٢- ١٤٣).
مآخذ: آقا بزرگ، الذريعة؛ ابن حبان، محمد، المجروحين، به كوشش محمود ابراهيم
زايد، بيروت، ١٣٩٦ق؛ ابن ابى الحديد، عبدالحميد، شرح نهج البلاغه، به كوشش
محمد ابوالفضل ابراهيم، قاهره، ١٣٧٨ق/١٩٥٩م؛ ابن حجر عسقلانى، احمد، تقريب
التهذيب، به كوشش عبدالوهاب عبداللطيف، بيروت، ١٣٩٥ق/١٩٧٥م؛ ابن حزم،
على، جمهرة انساب العرب، بيروت، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛ ابن سعد، محمد، الطبقات
الكبري، بيروت، دارصادر؛ ابن شهر آشوب، محمد، المناقب، قم، مطبعة علميه؛
ابن عدي، احمد، الكامل فى الضعفاء الرجال، بيروت، ١٤٠٥ق/١٩٨٥م؛ بري
تلمسانى، محمد، الجوهرة، به كوشش محمد تونجى، رياض، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛ بسوي،
يعقوب، المعرفة و التاريخ، به كوشش اكرم ضياء عمري، بغداد، ١٣٩٦ق/١٩٧٩م؛
جوزجانى، ابراهيم، احوال الرجال، به كوشش صبحى بدري سامرايى، بيروت،
١٤٠٥ق/١٩٨٥م؛ حر عاملى، محمد، وسائل الشيعة، به كوشش محمد رازي، بيروت،
١٣٨٩ق؛ حلى، حسن، رجال، به كوشش محمدصادق بحرالعلوم، نجف، ١٣٨١ق/١٩٦١م؛
خليفة بن خياط، تاريخ، به كوشش سهيل زكار، دمشق، ١٩٦٧م؛ خويى، ابوالقاسم،
معجم رجال الحديث، بيروت، ١٤٠٣ق؛ دارقطنى، على، الضعفاء و المتروكين، به
كوشش صبحى بدري سامرايى، بيروت، ١٤٠٦ق/١٩٨٩م؛ ذهبى، محمد، المغنى، به
كوشش نورالدين عتر، حلب، ١٣٩١ق/١٩٧١م؛ همو، ميزان الاعتدال، به كوشش على
محمد بجاوي، بيروت، ١٩٦٣م؛ طوسى، محمد، امالى، به كوشش محمدصادق
بحرالعلوم، نجف، ١٣٨٤ق/ ١٩٦٤م؛ همو، رجال، نجف، ١٣٨٠ق/١٩٦١م؛ همو،
الفهرست، به كوشش محمود راميار، مشهد، ١٣٥١ش؛ عجلى، احمد، تاريخ الثقات، به
كوشش عبدالمعطى قلعجى، بيروت، ١٤٠٥ق/١٩٨٤م؛ كشى، محمد، معرفة الرجال،
اختيار طوسى، به كوشش حسن مصطفوي، مشهد، ١٣٤٨ش؛ مزي، يوسف، تهذيب الكمال،
به كوشش بشار عواد معروف، بيروت، ١٤١٣ق/١٩٩١م؛ مفيد، محمد، امالى، به كوشش
حسين استاد ولى و علىاكبر غفاري، قم، ١٤٠٣ق؛ نجاشى، رجال، به كوشش موسى
شبيري زنجانى، قم، ١٤٠٧ق؛ نسايى، احمد، «الضعفاء و المتروكين»، همراه
الضعفاء الصغير بخاري، به كوشش محمود ابراهيم زايد، بيروت، ١٤٠٦ق/١٩٨٦م؛ نصر
بن مزاحم، وقعة صفين، به كوشش عبدالسلام هارون، قاهره، ١٣٨٢ق؛ يحيى بن
معين، التاريخ، به كوشش احمد محمد نورسيف، مكه، ١٣٩٩ق/١٩٧٩م. حسن يوسفى
اشكوري