دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٦٩٢
| اعظم گره جلد: ٩ شماره مقاله:٣٦٩٢ |
اَعْظَمْ گَرْه، ناحيه و شهري در غرب استان اوتارپرادش در شمال هند
و از مراكز فرهنگى و تبليغى مسلمانان هندوستان. نام اعظم گره برگرفته از
نام محمداعظم خان، از راجپوتهاي منطقهاي در شمال هند است كه اين شهر را
در ١٠٧٦ق/١٦٦٥م بنياد نهاد (اشرف الحق، ٢٠٢ ؛ بريتانيكا، ميكرو).
شهر اعظم گره در كنار رودخانة تونز، از شعبههاي رود گهاگهارا١ در ٢٦ و ٥ عرض
شمالى و ٨٣ و ١٢ طول شرقى قرار گرفته، و از ٣ جهت به رودخانه متصل است؛ از
اين رو، در طول تاريخ دچار آسيبهاي فراوان از سيل شده است ( ٢ ؛ EIنيز نك:
بريتانيكا، همانجا).
ناحية اعظم گره ٧٥٥ ،٥كم٢ وسعت دارد كه بخشهاي قاضىپور، باليا، جون پور،
سلطان پور، گُراخ پور و ديوريا آن را دربر گرفتهاند.
آب و هواي اعظمگره معتدل، و درجة حرارت آن ميان ٦/١٩ تا ٣/٣٢ سانتىگراد در
نوسان است. ريزش باران سالانه در خشكترين
ماهسال٧/٦٣ودرپربارانترينماه٥/١٦٠سانتىمتراست(«اطلس...٢»، ١٥٢ ,١٣١ ؛
بريتانيكا، همانجا). گهاگهارا و دِبْها از رودخانههاي مهم اين ناحيه هستند (
آسياتيكا، .(I/٢١٢ طبق آمار ١٩٧١م جمعيت ناحية اعظم گره ٢١٦ ،٨٦٦،٢نفر و
جمعيت شهر اعظم گره ٩٨٢ ،٤٠نفر بوده است. در ١٩٩٠م جمعيت ناحية اعظم گره
٠٠٠ ،٢٣٠،٤نفر برآورد شده است. طبق آمار ١٩٦١م جمعيت مسلمانان ناحية اعظم
گره حدود ٤٠٠ هزار نفر بوده كه از سطح زندگى متوسط
برخورداربودهاند(موكرجى،٢٣٠ ؛ بريتانيكا، همانجا؛«اطلس»، .(١٥٦
ناحية اعظم گره به سبب آب و هواي مناسب، زمين حاصلخيز و رودخانههاي پر
آب، داراي توليدات مختلف كشاورزي از جمله گندم، برنج و نيشكر است. صنايع
قابل توجه آنجا نساجى و توليدات غذايى است («اطلس»، ١٧١-١٧٢ .(١٦١-١٦٣,
دربارة سابقة تاريخى اعظم گره كتابهاي بسياري نوشته شده كه بيشتر آنها شرح
حكومت راجپوتهاست. اين كتابها به صورت خطى در كتابخانهها موجود است.
پيشينيان راجپوتهاي اعظم گره از زمين داران ماهنگر٣بودند. رئيساينخاندان
در دورة اكبرشاهمغول (٩٦٣ -١٠١٤ق/ ١٥٥٦- ١٦٠٥م) به اسلام گرويد و لقب نادر
دولت خان دريافت كرد. در ١٠٧٦ق/١٦٦٥م يكى از راجپوتهاي اين خاندان به
نام اعظم خان، شهري به نام خود بنياد نهاد كه اعظم گره ناميده شد
(استوري، ٧٠٣ ؛ اشرفالحق،٢٠٣ -٢٠٢ ؛ بريتانيكا، همانجا). اعظمگره همواره در
معرض هجوم حاكمان اوده و قاضىپور بوده است. در ١١٨٥ق/١٧٧١م راجپوت اعظم
گره سرنگون شد و اين شهر به فرمان نواباوده در آمد («تاريخ...٤»، ؛
IX/١٠٠-١٠١ ٢ )، EIولى در ١٢١٦ق/ ١٨٠١م تحت سلطه و حكومت بريتانيا قرار گرفت
و شهر اعظم گره كه از مراكز شورش سرتاسري ١٨٥٧م بر ضد نيروهاي انگليس بود،
دچار آسيب فراوان شد (رضوي، ؛ II/٧٨ اشرف الحق، ٢٠٢ -٢٠٠ ؛ بال، I/٢٠٧- .(٢٠٩
اعظمگرهاز مراكز درگيريهندوهاو مسلماناندر ايالتاوتارپرادش و از مراكز
فرهنگى و تبليغى مسلمانان در هند است (جمشيدي، ٢٢٢؛ برجس، .(٤٢٨ از اين شهر
بزرگانى مسلمان چون شبلى نعمانى و حيدر محمودآبادي ؛ II/٩٥ŠÃÛ..
برخاستهاند(«مسلمانان. رضوي، .(II/١٥٣ شبلى نعمانى، محقق برجستة مسلمان هند،
در آخرين سال حيات خود (١٩١٤م) دارالمصنفين يا آكادمى شبلى را جهت گسترش
فرهنگ و علوم اسلامى در اعظم گره تأسيس كرد و منزل و كتابخانة شخصى خود را
نيز وقف اين مؤسسه كرد و شاگردان وي در گسترش و شكوفايى اين مركز بسيار
كوشيدند. مركز فرهنگى - تحقيقى اسلامى دارالمصنفين داراي يك كتابخانة بزرگ و
مركز انتشارات است. همچنين نشرية اردو زبان معارف توسط اين سازمان در اعظم
گره منتشر مىشود (اسميث، ٦١ ,٤٣ ؛ شيمل، ٢٠٤ ؛ خان، ٣٨- ٣٩).
از آثار ديدنى اعظم گره قلعهاي است كه توسط اعظم خان اول ساخته شده، و
نيز معبدي است كه در سدة ١٢ق/١٨م بنا گرديده است ( ٢ .(EI
مآخذ: جمشيدي بروجردي، محمدتقى، علل ريشهاي درگيريهاي مسلمانان و هندوها،
تهران، ١٣٧٢ش؛ خان، حافظ بابر، بر صغير پاك و هندكى سياست مين علماء
كاكردار، اسلام آباد، ١٩٨٥م؛ نيز:
Ashraful Hukk, M., A Descriptive Catalogue of the Arabic and Persian
Manuscripts, Hertford, ١٩٢٥; Asiatica; An Atlas of India, Delhi, ١٩٩٠; Ball,
Ch., The History of Indian Mutiny, New Delhi, ١٩٨١; Britannica, ١٩٧٨; Burgess,
J., The Chronology of Indian History, Delhi, ١٩٧٥; A Comprehensive History of
India, New Delhi, ١٩٧٨; EI ٢ ; Mukerji, A. B., X The Muslim Population of Uttar
Pradesh, India: A Spatial Interpretation n , Islamic Culture, Hyderabad, ١٩٧٣,
vol. XLVII; Muslims in India, New Delhi, ١٩٨٣; Rizvi, A. A., A Socio -
Intellectual History of the Isn ? p A shar / Sh / ' / s in India, Canberra,
١٩٨٦; Schimmel, A., Islam in the Indian Subcontinent, Leiden, ١٩٨٠; Smith,
Wilford C., Modern