دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٧٠١
| اعياص جلد: ٩ شماره مقاله:٣٧٠١ |
اَعْياص، عنوان چند تن از خاندان اموي فرزندان امية الاكبر بن عبد شمس بن
عبد مناف. مادر آنان آمنه، دختر اَبان بن كليب بن ربيعه است (سدوسى،
٣١-٣٢؛ ابن قتيبه، ١١٢). نام ايشان در منابع گوناگون،
كمابيشمتفاوتآمدهاستكه مهمترينآنان،اينهاست: عاص(عاصى)، ابوالعاص
(ابوالعاصى)، عيص، ابوالعيص و عُوَيص (نك: بلاذري، ٤(١)/٢،٣/٢٦٣؛ابن دريد،٥٤،
١٦٦؛ ابوالفرج، ١/٨ -٩؛قس:سدوسى، ٣١؛ كلبى، ٣٨؛ زبيري، ٩٨-٩٩؛ نيز نك: S , ٢
.(EIابن حزم (ص ٧٨) ابوعمرو را نيز در شمار اعياص آورده است. از اين ميان،
از عيص و عويص و ابوالعيص فرزندانى باقى نمانده است (نك: بلاذري، ٤(١)/٢؛
ابن حزم، همانجا؛ مونس، ٨٦).
به ابوالعاص لقب «امين» داده، و او را از حكما و شعراي قريش دانستهاند
(زبيري، همانجا). گويند وي نديم قيس بن عدي بوده است (ابن حبيب، ١٧٧). از
مهمترين كسانى كه به ابوالعاص نسب مىبرند، عثمان بن عفان، خليفة سوم و
مروان بن حكم، سر سلسلة مروانيان را مىتوان نام برد (سدوسى، همانجا؛ كلبى،
٣٩؛ بلاذري، ٥/١٢٥).
از آنجا كه نسب ابوسفيان و فرزندانش به گروه ديگري از خاندان اموي موسوم
به «عنابس» مىرسد، ميان اين دو گروه (اعياص و عنابس) و هواخواهان ايشان
رقابت و اختلاف سختى بر سر خلافت و تفضيل و تقدم بر ديگري وجود داشته است
(ابن ابى الحديد، ١/٣٣٥- ٣٣٦؛ نك: مقريزي، ٨٠ -٨١).
برخى از نوادگان اعياص در عهد پيامبر(ص) و پس از آن عهدهدار اموري شدند و
يا در غزوات و فتوحات به شهادت رسيدند (نك: كلبى، ٤٤- ٤٨؛ خليفه، ١/٢٤-٢٦).
برخى از اينان نيز چون حكم بن ابى العاص در مخالفت با پيامبر(ص) شهرت
يافتند (بلاذري، همانجا).
مآخذ: ابن ابى الحديد، عبدالحميد، شرح نهج البلاغة، بهكوشش محمدابوالفضل
ابراهيم، قاهره، ١٣٧٨ق/١٩٥٩م؛ ابن حبيب، محمد، المحبر، بهكوشش ايلزه
ليشتن اشتتر، حيدرآباد دكن، ١٣٦١ق/١٩٤٢م؛ ابن حزم، على، جمهرة انساب
العرب، بيروت، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛ ابن دريد، محمد، الاشتقاق، بهكوشش عبدالسلام
محمد هارون، قاهره، ١٣٧٨ق/١٩٥٨م؛ ابن قتيبه، عبدالله، المعارف، بهكوشش
ثروت عكاشه، قاهره، ١٩٦٠م؛ ابوالفرج اصفهانى، الاغانى، بيروت،
١٣٩٠ق/١٩٧٠م؛ بلاذري، احمد، انساب الاشراف، ج ٣، بهكوشش عبدالعزيز دوري،
بيروت، ١٣٩٨ق/ ١٩٧٨م، ج ٤(١)، به كوشش ماكس شلوسينگر، بيتالمقدس، ١٩٧١م،
ج ٥، بهكوشش گويتين، بيتالمقدس، ١٩٣٦م؛ خليفة بن خياط، الطبقات، بهكوشش
سهيل زكار، دمشق، ١٩٦٦م؛ زبيري، مصعب، نسب قريش، بهكوشش لوي پرووانسال،
قاهره، ١٩٥٣م؛ سدوسى، مورج، حذف من نسب قريش، بهكوششصلاحالدين منجد،
بيروت،١٣٩٦ق/ ١٩٧٦م؛ كلبى، هشام، جمهرةالنسب، به كوشش ناجى حسن، بيروت،
١٤٠٧ق/ ١٩٨٦م؛ مقريزي، احمد، النزاع و التخاصم فيمابين بنى اميه و
بنىهاشم، به كوشش حسين مونس، قاهره، ١٩٨٤م؛ مونس، حسين، توضيحات بر
اطلس تاريخ الاسلام، قاهره، ١٤٠٧ق/١٩٨٧م؛ نيز: . S , ٢ EI
محمدرضا ناجى