دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٧٦٥
| افندي، عبدالله جلد: ٩ شماره مقاله:٣٧٦٥ |
اَفَنْدي، از القاب و عناوين رايج در امپراتوري عثمانى كه اصلاً از
ا¸فنتس١ بيزانسى، و اين يكى از يونانى كهن آوثنتس٢ به معنى «آقا، سرور،
ارباب» گرفته شده است III/٤) , ١ EI؛ليدل، .(٢٧٥
گفتهاند كه اين عنوان پس از فتح قلمرو بيزانس در آناتولى توسط سلجوقيان
آسياي صغير وارد فرهنگ اسلامى شد («دائرة المعارف ترك٣»، XIV/٣٧٣ ). گويا اول
بار ابن بطوطه (د ٧٥٦ق)، از برادر حاكم قصطمونيه (قسطمونى، كاستامونى) با
عنوان افندي ياد كرده (١/٣٢٤)، بدون آنكه معناي آن را ذكر كند. افلاكى (د
٧٤١ق) هم از ملكه خاتون دختر جلالالدين محمد مولوي با عنوان افندي بوله
نام برده، و آن را به «خداوندگار زاده» ترجمه كرده است (٢/٩٩٥). از اواخر
عصر سلجوقيان روم، عنوان افندي كمكم به جاي «چلبى» به كار رفت IV/١٣٢)
.(IA, دراوايل عصر عثمانى، افندي به جاي مولانا به كار مىرفت («دائرة
المعارف جديد...٤»، .(II/٧٥٥ سلطان محمد فاتح در فرمانى به زبان يونانى
خطاب به اهالى گالاتا، از خود با عنوان مگاس آوثنتس (به معنى سرور والا)
ياد كرده است II/٦٨٧) , ٢ EI، IA; همانجا). چون اين عنوان به تدريج رايج
مىشد، شيخ ابوالسعود، شيخ الاسلام استانبول، طى فتوايى استفادهاز عنوان
افندي را متعلق به كفار دانست كه به معنى صاحب غلامان و كنيزكان است
(پاكالين، I/٥٠٥- .(٥٠٦ با اينهمه، عنوان افندي در ميان عثمانيان رواج يافت
و در برابر القاب نظامى، براي مردان دين و ديوان سالاران به كار مىرفت.
از كلمة افندي به دو صورت خطاب و لقب استفاده مىشد كه مهم ترين اشكال
آن عبارت بود از: «الله افنديميز» براي خداوند؛ «پيغمبر افنديميز» براي پيامبر
اسلام(ص)؛ «پادشاه افنديميز» براي سلطان؛ «شهزاده افنديميز» «براي وليعهد؛
«خاتون افندي» براي زنان سلطان؛ «سلطان افندي» براي دختران سلطان؛ «مفتى
افندي و بَىافندي» براي شيخ الاسلام؛ «افندي» براي شاهزادگان؛ «پيريم
افنديميز» و «شيخيميز افندي حضرت لري» براي مشايخ؛ «امام افندي» براي امام
جماعت دربار؛ «استانبول افنديسى» براي قاضى استانبول؛ «حكيم افندي» براي
پزشك مخصوص سلطان؛ «قاضى عسكر افندي» براي قاضى عسكرهاي روم ايلى و
آناتولى؛ «ينى چري افندي» براي دبير بزرگ ينى چريان؛ «پاپاس افندي» براي
پاپ؛ «خاخام افندي» براي رؤساي دين يهود؛ همچنين براي افسران بالاتر از
مين باشى نيز اين عنوان به كار مىرفت ( ١ ، EI، IA همانجاها؛ «دائرة
المعارف ترك»، XIV/٣٧٣-٣٧٤ ؛ «دائرة المعارف زبان...٥»، ؛ III/٢ «دائرة
المعارف جديد»، همانجا؛ كاظم قدري، ٢/٢٥٧).
به دنبال اصلاحات عصر تنظيمات (١٢٥٥ق/ ١٨٣٩م)، القاب نيز تحت قاعده درآمد
و لقب افندي فقط براي مردان دينى و ديوانى اختصاص يافت و براي نظاميان و
مردم عادي از لقب بَىْ (بيك) استفاده شد( ٢ ، EIهمانجا). در گزارشى از
اولينپارلمانعثمانى در ١٢٩٤ق/ ١٨٧٧م تقريباً همة نمايندگان به عنوان افندي
و بى ناميده شدهاند و رئيس مجمع نمايندگان آن افندي لر ناميده شده است
(همانجا). استفاده از عنوان افندي مانند ديگر القاب و عناوين رايج در
عثمانى، طبق قانون مورخ ١٩٣٤م لغو شد. امروزه كلمة افندي به معنى آقا
براي عموم مردم به كار مىرود و به صورت بى افندي و خانم افندي رايج
است. در سرزمينهاي تابع حكومت عثمانى نيز لقب افندي رواج داشت. در مصر از
زمان به قدرت رسيدن محمد على پاشا ، خديو مصر را افندينا مىناميدند كه شكل
عربى شدة افنديميز است .(IA,IV/١٣٣) در مصر افنديها از مسلمانان (و نه قبطيان
مسيحى) بودند (گيب، و كَحيابَى، معاون صدراعظم (« نك: دائرة المعارف ترك»،
به «آغا افنديميز» شهرت داشت (گيب، .(I/١٢٠ در ديگر كشورهاي عربى، عنوان
افندي به مردم شهري درس خوانده گفته مىشد كه سپس جاي خود را به كلمة
سيد داد ( ٢ ، EIهمانجا).
مآخذ: ابن بطوطه، رحلة، بيروت، ١٩٨٧م؛ افلاكى، احمد، مناقب العارفين، به
كوشش تحسين يازيجى، آنكارا، ١٩٨٠م؛ كاظم قدري، محمد، تورك لغتى، استانبول،
١٩٢٨م؛ نيز:
EI ١ ; EI ٢ ; Gibb, H.A.R. & H. Bowen, Islamic Society and the West, London,
١٩٥٠; IA; Liddell, H. G., & R. Scott, A Greek - English Lexicon, Oxford, ١٩٦١;
Pakal o n, M. Z., Osmanl o tarih deyimleri ve terimleri s N zl O g O , Istanbul,
١٩٨٣; T O rk ansiklopedisi, Ankara, ١٩٦٦; T O rk dili ve edebiyat o
ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٧٩; Yeni T O rk ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٨٥.
محسن جعفري مذهب