دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٦٥٨
| اطولوقس جلد: ٩ شماره مقاله:٣٦٥٨ |
اُطولوقُس، رياضىدان و ستارهشناس يونانى (سدههاي ٤ و ٣ قم). در
منابع كهن عربى به رغم آنكه از وي و آثارش بسيار ياد مىشود، دربارة روزگار
زندگانى و شرح حال وي چيزي نيامده است. آگاهيهاي منابع غربى دربارة وي
نيز اندك است: او در پيتانه از بنادر مهم ناحية آيوليس (در آسياي صغير) زاده
شد، دانش آموخت، به دانشمندي شهرت يافت و به كار تدريس پرداخت.
اركسيلائوس پيتانى كه بعدها رئيس آكادمى شد، در حدود ٣٠٠قم از شاگردان او
بود و هنگامى كه اطولوقس به شهر سارديس رفت، وي نيز به دنبال استاد بدان
شهر كوچيد. اطولوقس به احتمال بسيار مدتى نيز در آتن به سر برده است. وي
از چهرههاي بسيار برجستة تاريخ علم است (ابن نديم، ٣٢٨؛ پاولى، ؛
II(٢)/٢٦٠٢ كانتور، ؛ I/٤٤٧ سارتن، ؛ I/١٤١-١٤٢ همو، ٥٥٠؛ «زندگىنامه...٢»،
.(I/٣٣٨
شهرت اطولوقس مرهون دو اثر نجومى وي، «درباره كرة متحرك» و «دربارة طلوع و
غروب» است. اين دو كتاب كه بعدها در كنار آثار بطلميوس در مدارس اسكندريه
تدريس مىشدند، از آثار اندك ستارهشناسى يونان باستان به شمار مىآيند كه
به شكل كامل باقى ماندهاند. اقليدس در «پديدهها» كه در سدة ٣ق با عنوان
الظاهرات به زبان عربى ترجمه شده، و نصيرالدين طوسى نيز آنرا بازنويسى
كرده است، از اين دو اثر بهره گرفته، و به برخى قضاياي مطرح شده در آنها
استناد جسته است (ابن عبري، ٧٦-٧٧؛ نصيرالدين، «تحرير ظاهرات...»، ٧، ١٢؛
پاولى، نيز «زندگىنامه»، همانجاها؛ GAS, .(V/١١٨-١١٩
در آن روزگار نظرية ائودوكسوس (سدة ٤قم) دربارة هيأت عالم و حركات سيارات
به ويژه به سبب جانبداري ارسطو از وي، در ميان دانشمندان يونان اعتبار
بسيار داشت. دستگاه موردنظر ائودوكسوس از ٢٧ فلك متحدالمركز تشكيل مىشد.
ارسطو و كاليپوس نظر وي را در كليات آن پذيرفتند و فلكى چند نيز بدان افزودند
(سارتن، ١٤١-١٤٢ ١٢٥, ؛ I/١١٧, پاولى، ؛ II(٢)/٢٦٠٤ «زندگىنامه»، ؛ IV/٤٦٦-٤٦٧
گلدشتاين، «نظري تازه...٣»، .(٣٣٩
از سوي ديگر، تنى چند از ستارهشناسان يونان، با توجه به كاهش و افزايش
درخشش زهره و مريخ و نيز با توجه به گوناگونى اشكال خورشيد گرفتگى - كه در
دستگاه پيشنهادي ائودوكسوس قابل توضيح نبود - نظرية او را نادرست مىشمردند (
پاولى، همانجا؛ «زندگىنامه»، .(I/٣٣٨ اطولوقس كه خود نيز به اشكالات اين
نظريه توجه داشت، در عين حال باب مناقشهاي را در اين زمينه با
اريستوتراتوس كه از پىگيرترين منتقدان ائودوكسوس بود، گشود و اعلام كرد كه
توضيح اين دشواريها تنها به ياري براهين رياضى ممكن است. روشن است كه
خود او نيز نمىتوانست چنين براهينى بياورد؛ با تصوراتى كه در آن روزگار
دربارة جايگاه زمين و مواضع خورشيد و سيارات حاكم بود ، چنين كاري امكان
نداشت ( پاولى، همانجا؛ سارتن، ؛ I/٣٣٨ گلدشتاين، همانجا). با اينهمه، به نظر
مىرسد كه اطولوقس به تغيير فاصلة برخى سيارات از زمين پى برده بوده است
(همو، «اخترشناسى...١»، .(٢
نظريات اطولوقس دربارة طلوع و غروب ستارگان نسبت به آنچه ائودوكسوس گفته
است، گام بلندي به شمار مىآيد. وي ميان طلوع و غروب ظاهري و واقعى فرق
مىگذارد و طى يك سلسله قضاياي نجومى، شرايط قابل رؤيت بودن طلوع و غروب
ستارگان را به شكل عام بيان مىدارد ( پاولى، ؛ II(٢)/٢٦٠٣ «زندگىنامه»، ؛
I/٣٣٩ نصيرالدين، «تحرير كتاب...»، ٢-٢٧).
جالب توجه است كه اين هر دو كتاب نظم اقليدسى دارند، يعنى قضاياي مربوطه
در يك نظم رياضى، يكى پس از ديگري طرح و اثبات شدهاند. در «كرة متحرك»
برخى قضايا نيز بدون اثبات بيان شدهاند. اين نيز بسيار چشمگير است كه دو
سده پس از اطولوقس، تئودوسيوس در كتاب «كرات» خود، براهين قضايايى را كه
در كتاب اطولوقس بدون برهان ذكر شدهاند، آورده است. از اينجا شايد بتوان
نتيجه گرفت كه اطولوقس كتاب ديگري نيز كه شامل اثبات قضاياي ياد شده
بوده، داشته است ( پاولى، ؛ II(٢)/٢٦٠٢-٢٦٠٣ سارتن، ٥٥٠؛ «زندگىنامه»،
.(XIII/٣١٩ همچنين خيام (ص ٦، ١٦) از يك اثر ديگر اطولوقس در شرح اصول
موضوعة اقليدس ياد كرده است. گفته مىشود كه وي كتاب ديگري نيز داشته كه
در آن نظرية افلاك متحدالمركز را نقد كرده است (سارتن، همانجا).
دو اثر بر جاي مانده از اطولوقس در سدة ٣ق به عربى ترجمه شده است. در
نسخههاي خطى فى الكرة المتحركه (كتابخانة سراي، شم ٣٤٦٤) و كتاب الطلوع و
الغروب (نسخة ليدن، شم ١٠٣١/I به ترتيب اسحاقبنحنين و قسطا بنلوقا مترجمان
ايندو اثر معرفىشدهاند (كراوزه، ٤٤٠ ؛ VI/٧٣-٧٤ .(GAS, در منابع كهن نامى از
مترجمان به ميان نمىآيد. ابن نديم (ص ٣٢٨) از كندي به عنوان ويراستار
ترجمة كتاب نخست، و نصيرالدين طوسى («تحرير الكرة...»، ٢، «تحرير كتاب»، ٢) از
ثابت بن قره به عنوان ويراستار هر دو ترجمه نام مىبرد (نيز نك: I/٦٧٤
.(GAL,
نصيرالدين طوسى تحريرهاي ديگري از اين دو اثر عرضه كرده است كه در ١٣٥٨ و
١٣٥٩ق در حيدرآباد دكن چاپ شدهاند.
قطبالدينشيرازي (سدة ٧ق) در نهاية الادراك فى درايةالافلاك از اطولوقس ياد
كرده، و دو قضيه از قضاياي مذكور در الكرة المتحركه را نيز آورده است
(ويدمان، .(II/٦١٣
يعقوب بن مَخير، معروف به پروفاتيوس در سدة ٧ق/١٣م الكرة المتحركه را از
عربى به عبري درآورد («علوم...٢»، .(٦٩ هولچ٣ در ١٨٨٥م، اصل يونانى هر دو
اثر بر جاي مانده از اطولوقوس را با ترجمة لاتينى آنها در لايپزيگ منتشر ساخت
(نك: كانتور، ؛ I/٤٤٧ سارتن، ؛ I/١٤٢ V/٨٢ .(GAS,
مآخذ: ابن عبري، غريغوريوس، تاريخ مختصر الدول، به كوشش انطون صالحانى،
بيروت، ١٩٨٣م؛ ابن نديم، الفهرست؛ خيام، عمر، رسالة فى شرح ما اشكل من
مصادرات اقليدس، به كوشش عبدالحميد صبره، اسكندريه، ١٩٦١م؛ سارتن، ج.،
تاريخ علم، ترجمة احمد آرام، تهران، ١٣٥٧ش؛ نصيرالدين طوسى، محمد، «تحرير
ظاهرات الفلك»، «تحرير الكرة المتحركة»، مجموع الرسائل، حيدرآباد دكن، ١٣٥٨ق؛
همو، «تحرير كتاب فى الطلوع و الغروب»، همان، ١٣٥٩ق؛ نيز:
Cantor, M., Vorlesungen O ber Geschichte der Mathematik, New York, ١٩٦٥;
Dictionary of Scientific Biography, New York , ١٩٧٠-١٩٧٦ ; GAL ; GAS ; Goldstein
, B., The Astronomy of Levi ben Gerson, New York,١٩٨٥;id, X A New View of Early
Greek Astronomy n , Isis, ١٩٨٣, vol. LXXIV; Krause, M., X Stambuler
Handschriften islamischen Mathematiker n , Quellen und Studien zur Geschichte
der Mathematik, Astronomie und Physik, ١٩٣٦; Pauly; Sarton, G., Introduction to
the History of Science, Baltimore, ١٩٢٧; Sciences in the Middle Ages, ed. D. C.
Lindberg, Chicago, ١٩٧٨; Wiedemann, E., Gesammelte Schriften zur
arabisch-islamischen Wissenschaftsge- schichte, Frankfurt, ١٩٨٤, vol. II.
محمدعلى مولوي