دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٧٣٧
| افضلبيكخانقاقشالاورنگآبادي جلد: ٩ شماره مقاله:٣٧٣٧ |
اَفْضَلْ بِيْكْخانِ قاقْشالِ اورَنگآبادي، از
تذكرهنويسان شبه قاره در سدة ١٢ق/١٨م. او از خاندانى ترك نژاد بود و دو تن
از اعضاي طايفة او در دستگاه همايون و اكبرشاه به اميري رسيده بودند. افضل
نيز در دربار فرمانرواي دكن، آصف جاه (ه م) و پسرش ناصر جنگ به مناصبى
دست يافت. در لشكر آصف جاه «رسالهدار» بود و چون ناصر جنگ در ١١٥٤ق/١٧٤١م
بر پدر شوريد، افضل بيك به دستور آصفجاه به رويارويى با وي برخاست، اما
پس از درگذشت آصف جاه و جلوس ناصر جنگ، افضل بيك در نبردهاي ناصر جنگ
برضد فرانسويان و مظفر جنگ شركت جست (نك: افضل بيك، ٥٤، ٧٤).
افضل از شاگردان ميرغلام على آزاد بلگرامى بود (ملكاپوري، ١/٢٨٧). شهرت او
بيشتر به سبب تأليف تذكرة تحفة الشعراء است. گرچه تاريخ تأليف اين اثر را
١١٦٥ق دانستهاند (فتحپوري، اردو...، ١١١، حاشيه)، اما افضل بيك در شرح
احوال فضلى، از غازيالدين خان كه در ٧ ذيحجة همان سال درگذشته، با لفظ
«مرحوم» ياد كرده است (ص ١٣)، از اينرو دور نمىنمايد كه افضل كتاب خويش
را پس از ١١٦٥ق به پايان رسانده باشد (فتحپوري، همانجا).
تذكرة تحفة الشعراء شرح حال ٦٢ تن از شاعران پارسىگوي دكن است كه در زمان
آصف جاه اول و ناصر جنگ مىزيستهاند و يا به
اثر افضل الحسينى، ١٠٥٦ق، اصفهان
نحوي به دربار آنان وابسته بودهاند. چنانكه نگارندة آن مىگويد با برخى از
ايشان نيز از نزديك آشنايى داشته است (ص «د»). از اين ميان ٦٠ تن مسلمان
و ٢ نفر هندو هستند (براي اسامى اين شاعران، نك: نقوي، ٣٧٩، ٣٨١-٣٨٢). دربارة
برخى از اين شاعران، اطلاعات اين تذكره بىهمتاست و تصويري روشن از محيط
فرهنگى اورنگ آباد ارائه مىدهد. برخى از آگاهيهاي داده شده دربارة آصفجاه
و ناصر جنگ نيز كه به تفصيل در اين تذكره آمده، و بر ارزش تاريخى آن
افزوده، مشاهدات خود مؤلف است. او در خلال شرح حال ١٠ تن از شاعران، برخى
از سرودههاي اردوي آنان را نيز آورده است (ص ١٥-١٦، ١٨، ٢٢، ٢٥، جم)؛ از
اينروست كه برخى، تحفة الشعراء را نخستين تذكرة شعراي اردو زبان به شمار
آوردهاند (فتحپوري، «تحفة الشعراء»، ٤٤، اردو، ١١١، ١١٢).
تحفة الشعراء نخستينبار به كوشش ابوالليث صديقى در مجلة عليگره مگزين
(١٩٣٨م) چاپ شد و سپس در ١٩٦١م بهطور مستقل بهكوشش حفيظ قتيل در حيدرآباد
دكن انتشار يافت.
مآخذ: افضلبيك قاقشال اورنگ آبادي، تحفة الشعراء، بهكوشش حفيظ قتيل،
حيدرآباد دكن، ١٩٦١م؛ فتحپوري، فرمان، اردو شعراكى تذكري اور تذكره نگاري،
لاهور، ١٩٧٢م؛ همو، «تحفة الشعراء»، نگار پاكستان، كراچى، ١٩٦٤م؛ ملكاپوري،
محمد عبدالجبارخان، محبوب الزمن تذكرة شعراي دكن، حيدرآباد دكن، ١٣٢٩ق؛
نقوي، عليرضا، تذكرهنويسى فارسى در هند و پاكستان، تهران، ١٣٤٣ش.
عارف نوشاهى