دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٨١٢
| اكريدير جلد: ٩ شماره مقاله:٣٨١٢ |
اِكْريدير، از بخشهاي تابع استان اسپارتا (اسپارته) و شهري بههمين
نام در آناتولى داخلى در كشور تركيه. نام اين شهر به گونههاي مختلف از
جمله اكريدور و اگريدور (ابن فضل الله، ٣/١٧٣؛ حمدالله، ٩٩؛ ابن بطوطه،
٢٩٤)، و در يونانى ا¸كروتيري١ II/٦٩١) , ٢ EI) آمده است و امروزه اگريدير يا
ايريدير ناميده مىشود IV/١٩٩) ؛ IA, براي صورتهاي ديگر نام آن، نك: نشري، ؛
I/٢٢٤ سامى، ٢/١٠١٣).
از آنجا كه اين شهر در دامنة تخته سنگى با شيب تند بنا شده است و با در نظر
گرفتن اينكه ا¸كرون و ا¸كروئريون٢ در زبان يونانى به معنى دامنة سنگى
است، احتمال مىرود كه نام اين شهر برگرفته از همين واژهها باشد. برخى نيز
نام آن را مأخوذ از اِغدير مىدانند كه درست به نظر نمىرسد ، IA) همانجا). در
وجه تسمية اين شهر روايات ديگري نيز نقل شده است (نك: V/٣٥٩٦ .(YA, در زمان
فرمانروايى فلكالدين دُندار از اميران خاندان حميد نام آنجا به فلك بار
(ابوالفدا، ٣٧٩) و به روايتى ديگر به فلكآباد (سعدالدين، ١/٢١١؛ اوزون
چارشيلى، تغيير يافت. در زمان حكومت دولت بيزانس نام آنجا پرُستانا٣، و
اسقف نشين بوده است (همو، نيز ، IA همانجاها).
شهر اكريدير بر روي شبه جزيرة باريك و كوچكى در جنوب غربى درياچهاي به
همين نام، در دامنة كوه جاميلى٤ (وياروس مونس٥) كه امروز كوه اكريدير
ناميده مىشود، بنا گرديده است ، IA) همانجا). كوههاي بارلا به ارتفاع ٧٨٤
،٢متر و داوْتاس با ارتفاع ٦٣٥ ،١متر دو كوه مهم اين بخش به شمار مىآيند
(«دائرةالمعارف ترك٦»، .(XIV/٤٢٣ مساحت بخش ٨٤٠ ،١كم ٢ V/٣٥١٤) و ارتفاع آن
از سطح دريا ٩٢٤ متر است ( ٢ ، EIهمانجا؛ «دائرةالمعارف ديانت٧»، .(X/٤٩٤
راههايى كه شهر آنتاليا - بندر كرانة مديترانه - را به آناتولى داخلى، و
همچنين ناحية اژه را به منطقة درياچهها و شهر تاريخى قونيه مربوط مىكند، از
اين شهر مىگذرند (همانجا).
جمعيت بخش برابر سرشماري ١٩٩٠م/١٣٦٩ش، ٢٦٦ ،٤١نفر است كه ٨٢٨ ،١٥نفر آن در
مركز بخش، و بقيه در روستاهاي اطراف زندگى مىكنند («آمار...٨»، .(٢٩
پيشينة تاريخى: از تاريخ اين سرزمين در سدههاي كهن آگاهى دقيق در دست
نيست. آنچه معلوم است، اين است كه در سدههاي پيش از ميلاد مسيح اين
منطقه در حاكميت حتيها، هلنيها (يونانيان) و روميان بوده است V/٣٥٣٣) و در
سدههاي ميانه در قلمرو بيزانس قرار داشته است (اوزون چارشيلى، همانجا).
اقوام ترك بعد از نبرد ملازگرد (آقسرايى، ١٦) به اين ناحيه هجوم آوردند.
شكست سپاه بيزانس از قليچ ارسلان در محل ميريوكفالون٩ (نزديك آنكارا) واقع
در شمال درياچة اكريدير در ٥٧٢ق/١١٧٦م (اونلو، تسخير اين ناحيه توسط تركها را
تسهيل كرد . در پى آن در ٦٠٠ق/١٢٠٣م ناحية اسپارتا ( مختصر ...، ٢٤؛
يازجىزاده، ٦٢) و اكريدير به تصرف سلجوقيان آسياي صغير (سلاجقة روم) در آمد
و ادارة آنجا به يكى از قبايل تركمن تحت رياست حميد بيك واگذار شد (اوزون
چارشيلى، همانجا). اميران سلجوقى در آبادي اين شهر كوشيدند و آنجا را
استراحتگاه تابستانى خود ساختند ، IA) همانجا).
در پى فروپاشى و تجزية دولت سلجوقيان آسياي صغير، قلمرو آنان تحت نفوذ
ايلخانان درآمد و عشيرههاي ترك با پشتيبانى كارگزاران ايلخانان در آناتولى،
حكومتهايى تشكيل دادند و خاندان حميد كه در اين اوان فلك الدين دندار
رياست آن را عهدهدار بود، تشكيل حكومت داد و پايتخت خود را از شهر بُرلو به
اكريدير منتقل ساخت و چنانكه گذشت، آنجا را فلكآباد ناميد (شرفالدين، ٤٢٦
الف - ٤٢٦ ب؛ ابوالفدا، ٣٧٩؛ اوزون چارشيلى، و ماليات آنجا را كه به نوشتة
حمدالله مستوفى ٤ هزار دينار بود (ص ٩٩)، به خزانة ايلخان مىفرستاد. با
درگذشت الجايتو، فلكالدين اعلان استقلال كرد، ولى دميرتاش (تيمورتاش) والى
ايلخانان در آناتولى او را شكست داد و در ٧٢٤ق/١٣٢٤م آنجا را به تصرف خود
درآورد و از آن پس قلمرو خاندان حميد به مركزيت شهر اكريدير به دو بخش شمال
و جنوب تقسيم شد و مدتى بعد بخش شمالى به دست عثمانيها و بخش ديگر به دست
قراخانيان افتاد (پكمان، .(٤٧
با فرار تيمورتاش به مصر در ٧٢٥ق، خضربيك فرزند دندار بار ديگر حكومت اكريدير
را به دست گرفت. اميران خاندان حميد مدتى در اين شهر فرمان راندند و به
نام خود سكه زدند كه سكة حسامى به نام حسامالدين الياس از آن جمله است
(اوزون چارشيلى، .(٦٣-٦٤ نورالدين محمد قرامان نيز در بخش شمالى ناحية
اكريدير - قلمرو خاندان حميد - به نام خود سكه زد (همو، .(١٧ اكريدير در ٧٩٢ق/
١٣٩٠م توسط سلطان مراد اول پادشاه عثمانى تصرف شد (نشري، ؛ I/٢٢٤
استرابادي، ٣١٤؛ پكمان، همانجا). هنگام لشكركشى تيمور به آسياي صغير، وي قصد
تصرف اكريدير را داشت و چون شنيد كه مردم شهر به جزيرة نيس (نسين) - يكى
از دو جزيرة درياچة اكريدير - پناهنده شدهاند، آنجا را محاصره كرد و در
٨٠٥ق/١٤٠٣م (شرفالدين، سعدالدين، همانجاها) آنجا را فتح كرد و ادارهاش را
به محمد قرامانى سپرد (اوزون چارشيلى، همانجا). سرانجام در ٨٢٨ق/١٤٢٥م ادارة
شهر به طور كامل به دست عثمانيها افتاد («دائرةالمعارف ديانت»، ؛ X/٤٩٤
IV/١٩٩ و در قلمرو دولت عثمانى جزئى از ايالت قونيه به شمار آمد (سامى،
٢/١٠١٣) و بعد از اعلان جمهوريت به ايالت اسپارتا ضميمه شد.
اگرچه اين شهر در دوران فرمانروايى عثمانيها از رونق افتاد و به تدريج
اهميتش را از دست داد («دائرةالمعارف ديانت»، همانجا)، اما در روزگار سلاجقه و
اميرنشينهاي آناتولى از اعتبار خاصى برخوردار بوده است؛ چنانكه ابن بطوطه
آنجا را شهري بزرگ با عمارات و بازارهاي خوب و باغهاي نيكو توصيف كرده، و
زيبايى درياچة آن را ستوده است و از ملاقات خود با امير ابواسحاق بن دندار
ياد كرده است (ص ٢٩٤- ٢٩٥). همچنين جهانگردان اروپايى مانند ريشتر، آرُندِل،
هاميلتنوهيرشفلدكهاز ١٨١٦ تا ١٨٧٢م ازآنجابازديدكردهاند،آگاهيهاي بسياري در
خصوص اين شهر به دست مىدهند («دائرة المعارف ديانت» همانجا). به نوشتة
سالنامة قونيه مورخ ١٨٨٧- ١٨٨٨م در آن سال اين شهر و حومه ٣٢ جامع، ١٧
مسجد، ٢ مدرسه، يك كتابخانه، ٤ حمام و ١٥٠ باب مغازه داشته است (همان،
.(X/٤٩٥
از آثار تاريخى اين شهر قلعه، مسجد خضربيك، مدرسة سنگى و آرامگاه بابا سلطان
بر سر راه اكريدير به اسپارتا V/٣٦٠١) ؛ YA, «دائرة المعارف ديانت» همانجا)،
همچنين كاروانسراي ارتوكوش١ در ٤٥ كيلومتري راه اكريدير - آقشهر است (ازبك،
.(٢٩٣
درياچة اكريدير: اين درياچه يكى از درياچههاي حوضة مديترانه و چهارمين
درياچة تركيه از نظر وسعت است و در ميان كوههاي سلطان و قراقوش در وسط
استان اسپارتا واقع شده است V/٣٥٠٧) .(YA, مساحت آن ٥١٧ كم ٢، درازاي آن از
شمال به جنوب ٥٠ كم و پهناي آن از شرق به غرب ٣ تا ١٥ كم و عمق آن ١٥ تا
١٦ متر و عمق متوسط آن ٦ تا ٧ متر است (همانجا؛ «دائرةالمعارف ترك»، .(XIV/٤٢٥
در بخش ميانى درياچه، تنگهاي به عرض تقريبى ٢ كم وجود دارد كه آن را به
دو بخش شمال و جنوب تقسيم مىنمايد كه بخش شمالى آن هويران و بخش جنوبى
به اكريدير معروف است و درياچه خود نيز به همين نام مشهور است. آب اين
درياچه شيرين است و از منابع زيرزمينى تأمين مىشود. همچنين برخى
رودخانههاي كوچك فصلى نيز به اين درياچه مىريزند (همانجاها)، آب اضافى
اين درياچه از طريق آبراههاي كه در قسمت جنوب آن قرار دارد، به درياچة
كُوادا كه در ١٦ كيلومتري اكريدير قرار دارد، مىريزد. در درياچة كوادا چاههايى
است كه آب درياچة اكريدير در يكى از آنها كه چاه عرب نام دارد، فرو مىرود
و پس از عبور از زيركوه تركمن در محلى به نام گوك بويت٢ بار ديگر در سطح
جريان پيدا مىكند و پس از عبور از درهاي عميق به نام رودخانة گوك دره به
گوكسو مىپيوندد ، YA) همانجا).
در اين درياچه دو جزيره به نامهاي يشيل آدا (نيس يا نسين) و جان آدا واقع
شده است كه يشيل آدا مسكون است و يكى از محلات شهر اكريدير محسوب مىشود
(همان، .(XI/٧٨٥٩ ساكنان مسيحى اين جزيره بعد از انعقاد عهدنامة لوزان با
تركهاي مهاجر كه از يونان آمده بودند، جابهجا شدند IV/٢٠٠) .(IA,
مآخذ: آقسرايى، محمود، مسامرة الاخبار، به كوشش عثمان توران، آنكارا، ١٩٤٤م؛
ابن بطوطه، رحلة، به كوشش محمد عبدالمنعم عريان، بيروت، ١٩٨٧م؛ ابن
فضلالله عمري، احمد، مسالك الابصار، به كوشش فؤاد سزگين، فرانكفورت،
١٤٠٨ق/ ١٩٨٨م؛ ابوالفدا، تقويم البلدان، به كوشش دوسلان، پاريس، ١٨٤٠م؛
استرابادي، عزيز، بزم و رزم، استانبول، ١٩٢٨م؛ حمدالله مستوفى، نزهة
القلوب، به كوشش گ. لسترنج، ليدن، ١٣٣١ق/١٩١٣م؛ سامى، شمسالدين، قاموس
الاعلام، استانبول، ١٣٠٦ق؛ سعدالدين، محمد، تاج التواريخ، استانبول، ١٢٧٩ق؛
شرفالدين على يزدي، ظفرنامه، تاشكند، ١٩٧٢م؛ مختصر سلجوقنامة ابن بى بى،
به كوشش هوتسما، ليدن، ١٩٠٢م؛ يازجى زاده، على، تواريخ آل سلجوق (
اوغوزنامه )، به كوشش هوتسما، ليدن، ١٩٠٢م؛ نيز:
Census of Population ١٩٩٠, State Institute of Statistics, Ankara , ١٩٩١ ; EI ٢ ;
IA ; Nesr Q , M . , Cihan - N O m @ , Ankara , ١٩٨٧ ; Z zbek , Z ., X Egridir M
O bariz O ddin Ertokus Kervansaray o n , Vak o flar dergisi, Ankara, vol. XI;
Pekman, A., Perge tarihi, Ankara, ١٩٧٣; T O rk ansiklopedisi , Ankara, ١٩٦٦ ; T
O rkiye diyanet vakf o Isl @ m ansiklopedisi, Istanbul , ١٩٨٩ ; [ nl O , N . ,
Anahatlar o yla Isl @ m tarihi , Istanbul, Marmara O niversitesi; Uzun ٥ ars o l
o , I.H., Anadolu beylikleri ve Akkoyunlu, Karakoyunlu devletleri, Ankara, ١٩٨٤;
YA.
علىاكبر ديانت