دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٧٨٦
| اقصري جلد: ٩ شماره مقاله:٣٧٨٦ |
اَقْصُري، ابوالحجاج يوسف بن عبدالرحيم بن غُزي قرشى مهدوي (د
٦٤٢ق/١٢٤٤م)، عارف، زاهد و از مشايخِ صوفية مصر، منسوب به اقصر، شهري در
سواحل شرقى رود نيل. از تاريخ ولادت و جزئيات زندگى او اطلاع دقيقى در
دست نيست، تنها مىدانيم كه ابتدا به شغل ديوانى اشتغال داشته، سپس به
تصوف روي آورده، و مريد عبدالرزاق، شاگرد ابومَدين مغربى، شده است (ادفوي،
٧٢٣؛ شعرانى، ١/١٥٧). به گفتة ادفوي، وي محضر عبدالرحيم ابن حجون (د ٥٩٢ق)
را نيز درك كرده بود (همانجا).
از شاگردان او مىتوان از على ادفوي، على بن بدران، شماس سفطى، ابراهيم
فاوي، برهان كبير، بدر دمشقى و مفرّج دمامينى نام برد (ادفوي، همانجا؛ ابن
ملقن، ٤٨١).
وي در اقصر درگذشت و در همانجا به خاك سپرده شد (ادفوي، ٧٢٤؛ ابن بطوطه،
١/٧٠؛ سيوطى، ١/٥١٨؛ ابن اياس، ١(١)/٢٧٦؛ شعرانى، همانجا). فرزند او نجم
الدين احمد پس از درگذشت پدر بر مزار او ضريحى ساخت (ادفوي، ١٥٤؛ ابن ملقن،
٤٨٢؛ شعرانى، همانجا). به سبب اعتقادي كه مردم در زمان حيات اقصري به وي
يافته بودند، پس از درگذشت او نيز بسياري به زيارت مزار وي مىآمدند (نك:
ادفوي، ٧٢٤؛ ابن ملقن، ٤٨١؛ نبهانى، ٢/٥٣١). كراماتى به او نسبت دادهاند و
به معراج او در شب نيمة شعبان معتقدند و همه ساله اين شب را جشن مىگيرند
(ادفوي، ابن ملقن، همانجاها؛ نيز نك: نويري، ١/١٣).
از سخنانى كه از اقصري در كتب صوفيه نقل شده، چنين بر مىآيد كه او اهل
وجد و سماع بوده، و در حال وجد به شعر سرودن نيز مىپرداخته است (نك:
شعرانى، ١/١٥٨- ١٥٩).
تنها اثري كه از اقصري باقى مانده، ارجوزهاي است در توحيد شامل ٣٢٨ ،١بيت
متضمن اصول دين و ادلة توحيد كه ابوعلى عمر بن ابى عبدالله سكونى اشبيلى،
شرحى بر ابيات آن نوشته است. نسخة خطى اين منظومه در كتابخانة عمومى رباط،
و شرح آن در دارالكتب مصر موجود است ( خديويه، ٧/٢٣٦؛ علوش، ١(٢)/٢٤٩).
مآخذ: ابناياس، محمد، بدائع الزهور فى وقائع الدهور، به كوشش محمد مصطفى،
قاهره، ١٤٠٢ق/ ١٩٨٢م؛ ابن بطوطه، رحلة، به كوشش محمد عبدالمنعم عريان،
بيروت، ١٤٠٧ق/ ١٩٨٧م؛ ابنملقن، عمر، طبقاتالاولياء، بهكوشش
نورالدينشريبه، بيروت، ١٤٠٦ق/ ١٩٨٦م؛ ادفوي، جعفر، الطالع السعيد، به كوشش
سعد محمد حسن، قاهره، ١٣٨٦ق/١٩٦٦م؛ خديويه، فهرست؛ سيوطى، حسن المحاضرة،
به كوشش محمد ابوالفضل ابراهيم، داراحياء الكتب العربيه، ١٣٨٧ق/١٩٦٧م؛
شعرانى، عبدالوهاب، الطبقات الكبري، قاهره، ١٣٧٤ق/١٩٥٤م؛ علوش، ي. س. و
عبدالله رجراجى، فهرس المخطوطات العربية، پاريس، ١٩٥٤م؛ نبهانى، يوسف،
جامع كرامات الاولياء، به كوشش ابراهيم عطوه عوض، دارالفكر، ١٤٠٩ق/١٩٨٩م ؛
نويري، محمد،