دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٧٨٠
| اقدسىمشهدي جلد: ٩ شماره مقاله:٣٧٨٠ |
اَقْدَسىِ مَشْهَدي، محمد (د ١٠٠٢ق/١٥٩٤م)، از شعراي عهد صفوي. او در
مشهد زاده شد (نك: اوحدي، ١٧٠؛ گلچين، ١٤، ١٨؛ قس: فخرالزمانى، ٢٣٥، كه
زادگاه وي را سبزوار ذكر كرده است). سال ولادت وي دانسته نيست، اما از
آنجا كه درگذشت او را در ٢٦ سالگى نوشتهاند (نك: اوحدي، ١٧١؛ نفيسى، ١/٥١٧)،
ولادت وي مىبايست در ٩٧٦ق/١٥٦٨م باشد.
اقدسى در اوايل جوانى هجويهاي سرود و آنرا به جنونى قندهاري نسبت داد،
اما پس از برملا شدن آن از بيم جان گريخت. گويند به عتبات رفت و در آنجا
توبه كرد و اشعاري در مدح امامان سرود (اوحدي، ١٧٠؛ نيز نك: فخرالزمانى،
٢٣٥-٢٣٦) و پس از بازگشت در اوايل سلطنت شاهعباس (سل ٩٩٦-
١٠٣٨ق/١٥٨٨-١٦٢٩م) به قزوين رفت و به دربار وي راه يافت و هم در آنجا با
كسانى چون تقىالدين اوحدي صاحب عرفات العاشقين آشنا شد و در زمرة دوستان
وي درآمد. سپس راهى اصفهان و شيراز شد و در اين دو شهر نيز همراه با اوحدي،
حكيم شفايى و ميرجنونى در مجالس مباحثه و مشاعره شركت مىكرد. بار ديگر در
شيراز به سبب برخى اشعارش خشم مردم را برانگيخت و اينبار به اشارة اوحدي
از مهلكه جان به در برد و به زيارت عتبات رفت و در ١٠٠١ق به اصفهان
بازگشت و سپس به قزوين رفت و در آنجا درگذشت (اوحدي، ١٧٠-١٧١؛ نك: گلچين،
١٥؛ قس: فخرالزمانى، ٢٣٥-٢٣٧).
با آنكه عمر اقدسى چندان نپاييد كه در شاعري به كمال رسد، اما اشعار وي
تحسين بسياري از تذكرهنويسان را برانگيخت. از جمله ركنالدين مسعود كاشانى
در مجموعة خيال مثنوي زيبايى در ستايش از اقدسى سروده، و در يكى از ابيات
آن ماده تاريخى نيز براي درگذشت شاعر داده است، كه براساس اين ماده
تاريخ (زعالم اقدسى رفت) وي در ١٠٠٣ق درگذشته است (همو، ٢٣٧-٢٤٢).
از اقدسى افزون بر ابيات پراكنده كه در تذكرهها موجود است، ساقىنامة
دلنشينى نيز برجاي مانده كه در آن شرحى كوتاه از مجلس طرب شاه عباس
صفوي آمده است. ابيات اين ساقى نامه آكنده از استعارهها و صور خيال بديع
است. متن كامل آن در تذكرة ميخانه تأليف فخرالزمانى قزوينى و به كوشش
احمد گلچين معانى در تهران (١٣٤٠ش) چاپ شده است.
مآخذ: اوحدي بليانى، تقىالدين، عرفات العاشقين، نسخة خطى كتابخانة ملك، شم
٥٣٢٤؛ فخرالزمانى، عبدالنبى، تذكرة ميخانه، بهكوشش احمد گلچين معانى،
تهران، ١٣٦٣ش؛ گلچين معانى، احمد، «اقدسى مشهدي»، نشرية فرهنگ خراسان،
مشهد، ١٣٣٩ش، س ٣، شم ١؛ نفيسى، سعيد، تاريخ نظم و نثر در ايران و در زبان
فارسى، تهران، ١٣٤٤ش. بخش ادبيات فارسى