دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٧٥٧
| افلاق جلد: ٩ شماره مقاله:٣٧٥٧ |
اِفْلاق، يا اَفلاق، نام تاريخى سرزمينى در جنوب رومانى ميان رشته
كوههاي كارپات و رود دانوب.
نامگذاري: اين منطقه از ديرباز تارا رومانئاسكا١ (= سرزمين رومنها) ناميده
مىشد IV/١٧٨) IA, ; IV/٢٥٢ , ٣ BSE). برخى مآخذ تركى، نام اين سرزمين را
اولاح آوردهاند (مراد، ٢/٧٥). در زبان روسى نام اين منطقه با تلفظ والاخيا،
در فرانسوي والاشى و در انگليسى والاكيا خوانده مىشود ( ٣ BSE، همانجا؛ نيز
نك: رادي، .(١ گفته مىشود كه وُلاخها يا وولوخها از نخستين گروههاي ساكن
اين سرزمين بودهاند ( ٣ BSE، همانجا). اقوام ترك سرزمينهاي شمالى از جمله
بجناكها (پچنگها) و كومانها (قپچاقها) نام افلاق و مردم آن را به صورتهاي
قرااولاغ و اولاغ ياد كردهاند (نك: رشيدالدين، ١/٤٨٣، ٢/٧٩١؛ ، IA همانجا).
ابوالفدا اين نام را به صورت اولق و اولاق نوشته است (ص ٢، ٦٣، ٢١٥).
برخى بر اين گمانند كه نام افلاق صورت تحريف شدهاي از ولاخ يا اولاخ
است (نك: سامى، ٢/١٠٠٥). در متون عربى اين نام گاه به صورت «الفلاخ» نيز
آمده است (نك: امين، ٤/٢١٢).
مشخصات جغرافيايى: افلاق از شمال به بُغدان (ترانسيلوانيا)، از شرق به
دوبروجا، از غرب به مجارستان و صربستان، و از جنوب به بلغارستان محدود است.
رود دانوب در جنوب همانند قوسى اين سرزمين را در بردارد. افلاق صربستان را
از بلغارستان و دوبروجا جدا مىسازد. منطقة افلاق در ميان ٤٣ و ٤٢ تا ٤٥ و ٤٣
عرض شمالى و نيز ٢٠ تا ٢٥ و ٤٥ طول شرقى واقع است. درازاي افلاق را ٤٥٠ و
پهناي بخش ميانى آن را ١٨٠ كم نوشتهاند (سامى، ٢/١٠٠٤- ١٠٠٥). رود اولت٢،
افلاق را به دو بخش شرقى: مونتنيا٣ (افلاق بزرگ، مركز آن شهر بخارست) و
غربى: اولتنيا٤ (افلاق كوچك، مركز آن كرايوا٥) منقسم كرده است (همانجا؛
IV/٢٥٢ , ٣ BSEVI/٥٥٧; , ٢ BSE؛ «دائرة المعارف جديد...٦»، IX/٣٢٧٣ .(II/٧٥٥,
مساحت منطقة مونتنيا ٥٠٥ ،٥٢كم٢، و مساحت اولتنيا ٠٧٨ ،٢٤كم٢، و كل مساحت
افلاق ٥٨٣ ،٧٦كم٢ بوده است (همان، نيز ٣ ، BSEهمانجاها؛ قس: سامى، همانجا،
كه ٩٤٠ ،٧٥كم٢ آورده است).
منطقة شمالى افلاق كوهستانى، و بخشهاي ميانى و جنوبى آن جلگهاي و حاصلخيز
است. چند رودخانه از سرزمين افلاق مىگذرد. زمستانهاي افلاق كوتاه، و بهار
آن طولانى و خنك است. در گذشته افلاق شامل ١٨ شهرستان و هر شهرستان شامل
بخشهايى چند بود (همانجا). افلاق به همراه دو ايالت بزرگ مولداوي (اردل) و
ترانسيلوانيا (بغدان) كشور رومانى را تشكيل مىدهد. شهر بخارست پايتخت كشور
رومانى زمانى شهر مركزي و تختگاه افلاق بود ، IA) همانجا؛ اوليا چلبى، ٥/٣٤٠)
. چون در زبان رومانيايى بخارست را بوكورِشتى٧ مىنامند IV/١٦٣) , ٣ BSE)، در
مآخذ عثمانى اين نام به صورت «بكرش، بوقرهش و بوقريش» آمده است (نك:
اوليا چلبى، ٧/٤٦٤، ٤٦٥). به سبب دگرگونيهاي تقسيمات كشوري در رومانى، آمار
جمعيت افلاق مربوط به گذشته است. افلاق در تقسيمات كشوري رومانى تا مدتى
باقى بود و سپس به چند شهرستان منقسم شد. از اين رو در نقشههاي متأخر
رومانى نامى از آن ديده نمىشود (نك: رادي، ٢٠٥ -٢٠٣ ، نقشه؛ XXII/٣٦٤ , ٣
BSE). در ١٩٤٨م جمعيت افلاق ٠٠٠ ،٧٠٩،٦، و در ١٩٥٣م، ٠٠٠ ،٨٠٠،٦تن بوده است
(«دائرة المعارف جديد»، نيز ٢ BSE، همانجاها).
تاريخ: جلگههايحاصلخيز افلاق از دورانپارينهسنگىمسكون بود. چنانكه معلوم
شده است، قوم باستانى اين سرزمين داكها بودند كه با گِتها خويشاوندي
داشتند. منشأ اين اقوام را از تراكيه دانستهاند (همان، .(XIII/٣٠٢ اين دو
قوم در اطراف رود ايستر (دانوب) سكنى داشتند (استرابن، .(III/٢١٣ داريوش اول
پادشاه هخامنشى در جريان لشكركشى به غرب پيش از آنكه به دانوب برسد،
نخستين قومى را كه به اطاعت درآورد، گتها بودند (هرودت، .(٢٣٢ داكها و گِتها
در سدة ٢قم اتحاد قومى تشكيل دادند. سرزمين داكيا شامل مناطق ترانسيلوانيا و
افلاق كوچك و بخشى از افلاق بزرگ بود كه به نام داكهاي ساكن اين سرزمين
داكيا ناميده شد. والاخها به عنوان قوم از داكها منشأ گرفتهاند ٣٠٣) XIII/٣٠٢,
VI/٥٥٧, , ٢ BSE).
در سدة ١ قم و سدة ١م روميان بارها به اين منطقه لشكر كشيدند. دوميتيانوس
امپراتور روم (حك ٨١ - ٩٦م) در ٨٥ - ٨٩م با داكها در حال جنگ بود. در ٨٦م
داكها ضمن گذر از رود دانوب به شهرستان موئيسيا كه تابع روم بود، حمله
كردند و سپاه دوميتيانوس را در هم شكستند. چندي بعد دوميتيانوس در صدد حملة
مجدد برآمد و از رود دانوب گذشت، ولى ناگزير از عقب نشينى شد و سرانجام در
٨٩م به انعقاد پيمان صلح با پادشاه داكيا تن درداد (همانجا؛ پاولى، ؛
VIII/١٩٦٥-١٩٦٦ گيبون،١/٢٩؛دورانت،٣/٣٤٤). ترايانوسامپراتور روم (حك ٩٦-
١١٧م). در سالهاي ١٠١-١٠٢ و ١٠٥-١٠٦م دوبار با داكها به جنگ پرداخت. منطقة
داكيا ارزش سوق الجيشى بسيار داشت و دست يافتن بر آن سبب تسلط بر جادهاي
مىشد كه از رود ساو به رود دانوب، و از آنجا تا بيزانس كشيده شده بود. در
ضمن داكيا داراي معادن غنى طلا بود. ترايانوس سپاه خود را به سارميز گتوسا١
تختگاه داكيا رسانيد و شهر را به تسليم واداشت. آنگاه شاه داكيا را به
عنوان دست نشانده باقى گذارد و خود در ١٠٢م به روم بازگشت؛ اما شاه داكيا
اندكى بعد بار ديگر اعلام استقلال كرد. در ١٠٥م ترايانوس ديگر بار به داكيا
لشكر كشيد. شاه داكيا خودكشى كرد و امپراتور روم پادگان نيرومندي را در
پايتخت داكيا مستقر گردانيد.
داكيا در ١٠٧م يكى از سرزمينهاي تابع امپراتوري روم شد و تا ٢٧١م به صورت
دژي بزرگ و دورترين پاسگاه مقدم امپراتوري روم درآمد كه هنوز آثاري از
دژها و ديگر بناهاي دفاعى آن بر جاي مانده است (دورانت،٣/٤٨١؛ پاولى،
؛گريمبرگ،٣/٣٣٠؛ VIII/١٩٦٦-١٩٦٧ IV/٢٥٢ , ٣ BSEXIII/٣٠٣; , ٢ BSE). مهاجران رومى
براي به دست آوردن ثروت به داكيا روي آوردند و با ساكنان اين سرزمين
درآميختند. اراضى حاصلخيز و معادن طلا نيز مهاجران رومى را به سوي خود جلب
مىكرد. داكها در مهاجران رومى مستحيل شدند، زبان لاتينى را پذيرفتند و آن را
به گونة خاص خود درآوردند (دورانت، ٣/٤٨٢؛ گريمبرگ، همانجا). در ٢٧٤م داكيا
به تصرف گُتها درآمد. در اوايل سدة ٤م هونها به اين سرزمين هجوم بردند و تا
سدة ٥م آن را در تصرف خود داشتند ,IV/١٧٩) ؛ IA ٢ BSE، همانجا). با انقراض
هونها، آوارها به آنجا روي نهادند. در ٥٩ق/٦٧٩م بلغارها با گذر از دوبروجا و
رود دانوب در دشتهاي اين منطقه سكنى گزيدند. پس از آنان اسلاوها به اين
منطقه روي آوردند ، IA) همانجا؛ رادي، .(١ در ٢٨٣ق/٨٩٦م مجارها و سپس بجناكها
(پچنگها)، كومانها (قپچاقها) و تركان در اين منطقه ظاهر شدند. حاكميت اين
گروهها تا ٦٣٩ق/١٢٤١م و آغاز حملة مغول ادامه يافت ، IA) نيز ٣ BSE،
همانجاها). در ٦٤٠ق/١٢٤٢م باتو فرزند جوجى از فرمانروايان مغول دشت قپچاق،
به افلاق هجوم آورد و آن را متصرف شد (رشيدالدين، ١/٤٨٣؛ ، IA همانجا). در
٧٢٤ق/ ١٣٢٤م نيكلا الكساندرو در اين سرزمين دولتى مستقل پديد آورد. پس از
وي پسرش نيز به استقلال حكومت كرد، ولى سرانجام ناگزير بر حاكميت مجارها
گردن نهاد. آنگاه بلغارها به نواحى افلاق حمله كردند (اوزون چارشيلى، ,٢١٢
؛ I/٢١١ «دائرة المعارف ديانت...٢»، .(X/٤٦٧ پس از چندي ميرجئا فرمانرواي
افلاق شد و با گذر از رود دانوب، دوبروجا را كه در اشغال نيروهاي عثمانى بود،
تصرف كرد و سرزمينهاي جنوب بسارابى را كه مسكن تركان بود، ضميمة خاك خود
ساخت. وي با تركان به جنگ پرداخت و در نبرد كوزوو٣ (٧٩١ق/١٣٨٩م) به صربها
كمك كرد (همانجا). سلطان عثمانى ايلدرم بايزيد پس از آگاهى از اين ماجرا
براي جنگ با ميرجئا لشكر كشيد. تاريخ اين لشكركشى را مورخان با اختلاف از
٧٩٢ تا ٧٩٤ق/١٣٩٠ تا ١٣٩٢م نوشتهاند (سعدالدين، ١/١٣٠؛ لطفى پاشا، ٤٤؛
صولاقزاده، ٥٥؛ اوزون چارشيلى، همانجا). ميرجئا در ٧٩٦ق/ ١٣٩٤م به مجارها
پناه برد و در ٧٩٨ق/١٣٩٦م بار ديگر به حكومت افلاق دست يافت. متعاقب اين
رويداد پيمانى ميان دو دولت عثمانى و افلاق منعقد شد كه به موجب آن
اميران افلاق در ادارة امور داخلى و خارجى خود آزاد و مختار بودند. در مقابل
متعهد شدند، همه ساله به دولت عثمانى خراج بپردازند. انتصاب اميران افلاق
نيز مستلزم تأييد سلطان عثمانى بود.
ميرجئا پس از مرگ ايلدرم بايزيد و دست زدن به شورشهايى چند، سرانجام در
٨٢٠ق/١٤١٧م حاكميت دولت عثمانى را پذيرفت و پسرش را به عنوان گروگان به
دربار عثمانى فرستاد (همو، ٢١٤ ؛ I/٢١٣, «دائرة المعارف ديانت»، همانجا). در
٨٢٢ق/١٤١٩م با درگذشت ميرجئا، مجارها پسرش ميكائيل را به عنوان امير افلاق
اعلام كردند، حال آنكه دربار عثمانى از دان دوم حمايت مىكرد. در جريان
رقابت اين دو مدعى، دان بر ميكائيل پيروز شد و او را به قتل رسانيد. وي از
٨٢٣ تا ٨٣٤ق/١٤٢٠ تا ١٤٣١م با حمايت دولت عثمانى بر افلاق فرمان راند و در
به قدرت رسيدن مصطفى چلبى فرزند ايلدرم بايزيد نقشى بسزا ايفا كرد. پس از
مرگ دان، الكساندرو آلدِئا فرزند ميرجئا ٦ سال بر افلاق فرمان راند. پس از او
در ٨٣٨ق/١٤٣٥م ولاد دراكول يا دراكولا امير افلاق شد. وي از يك سو به دولت
عثمانى خراج مىداد و از سوي ديگر تحت حمايت مجارها بود (همانجا؛ اوزون
چارشيلى، .(I/٢١٤-٢١٥ ولاد پس از چندي از تبعيت دولت عثمانى سرباز زد و به
نيروهاي متحد ضد عثمانى پيوست (شاو، ١/٩٧). در اواسط سدة ١٥م ولاديسلاو دوم
پسر دان امير افلاق شد و تحت حمايت دولت عثمانى قرار گرفت (اوزون چارشيلى،
.(II/٧٣
در عهد سلطانمحمدفاتح ولاد چپش پسر ولاد دراكول در ٨٦٠ق/ ١٤٥٦م به ياري
عثمانيان به حكومت رسيد. اين شخص در تاريخ با ستمگريهايخود شهرت يافت،
چنانكه وي را ولاد دژخيممىناميدند. ولاد ابتدا به حكومت عثمانى وفادار بود،
ولى هنگامى كه دريافت سلطان محمد قصد مجازات او را دارد، با نيروهايش به
سپاه عثمانى حمله كرد و با ٢٥ هزار اسير عثمانى به افلاق بازگشت و حمزه
بيك (حمزهپاشا) فرستادةسلطانعثمانى را به قتل رسانيد ؛ II/٧٣,٧٥Šøõû) هامر
پورگشتال، ١/٥٦١؛ راسم، ١/١٣٥). در بهار ٨٦٦ق/ ١٤٦٢م نيروهاي عثمانى با ولاد
به جنگ پرداختند و سپاهيان او را درهم شكستند. ولاد ابتدا به مولداوي و از
آنجا به مجارستان پناه برد، ولى ماتياس كُروِن پادشاه مجارستان كه با
دولت عثمانى صلح كرده بود، ولاد را براي رعايت معاهدة دو دولت زندانى كرد
(اوزون چارشيلى، ٧٧ .(II/٧٥, پس از آن رادول (رادو) برادر مهتر ولاد، امير
افلاق شد. وي كه در دربار عثمانى بار آمده بود، پرداخت خراج به آن دولت
را تقبل كرد. پس از جنگ ٨٦٦ق/١٤٦٢م افلاق به صورت يكى از ايالات خود
مختار تابع دولت عثمانى درآمد (همو، .(II/٧٧
در ١٠٠٣ق/١٥٩٥م اميران افلاق، بغدان و اردل به تشويق پاپ با امپراتور
اتريش متحد شدند (همو، .(III(١)/٧١ ميكائيل اميرافلاق به سبب سنگينى بار
مالياتى كه دولت عثمانى بر وي تحميل كرده بود، مأموران مالياتى عثمانى را
به قتل رسانيد و با كشتار گروهى از اهالى يرگوغى (يركوكى) دست به عصيان
زد. در اين زمان مراد سوم سلطان عثمانى درگذشت و
پسرشمحمدسوم(١٠٠٣-١٠١٢ق/١٥٩٥-١٦٠٣م) كه جانشين پدر شده بود، فرهاد پاشا
صدراعظم خود را به افلاق فرستاد، ولى اين مأموريت ديري نپاييد و سنان پاشا
به جاي وي وزير اعظم و مأمور جنگ افلاق شد. نيروهاي سنان پاشا به لشكريان
ميكائيل حمله كردند و بخارست را به تصرف خود درآوردند، ولى هنگام مراجعت بر
اثر حملة متقابل ميكائيل در مرداب از بين رفتند (همو، ؛ III(١)/٧٢ سلانيكى،
٥٠٧ ؛ اولياچلبى، ٥/٣٤١- ٣٤٥؛ پچوي، ٢/١٥٢-١٧٤). ميكائيل با استفاده از
گرفتاريهاي دولت عثمانى در جنگ با اتريش، پيشنهاد كرد كه اگر امارت سرزمين
افلاق، بغدان و اردل به او واگذار شود، دو برابر ميزان ماليات معمول را
بپردازد. عثمانيها ناگزير به اين پيشنهاد تن در دادند. پس از اين ماجرا، بار
ديگر ميكائيل دست به جنگ با عثمانيها زد و چون توفيقى نيافت، به اردل
گريخت. وي در ١٠١٠ق/١٦٠١م به فرمان ژنرال باستا نمايندة امپراتور اتريش در
اردل به قتل رسيد (اوزون چارشيلى، ؛ III(١)/٩٤ هامر پورگشتال، ٣/١٦٥٤، ١٦٥٥).
پس از اين حادثه دولت عثمانى بار ديگر حاكميت خود را بر افلاق مستقر كرد و
اميران افلاق همه ساله مبالغ هنگفتى بهعنوان خراج به دربار عثمانى
VI/٥٥٨)¢÷—،گ¢¤•üُ , ٢ ؛ BSEاوزونچارشيلى، .(II/٤٣٠ در سراسر سدة ١١ق/١٧م
افلاق در تابعيت دولت عثمانى بود و از سوي اميران محلى اداره مىشد.
در اواخر سدة ١٧ و آغاز سدة ١٨م ميان افلاق و روسيه رابطة سياسى برقرار گرديد
(جودت، ١/٣٠٠؛ IV/٢٥٢ , ٣ BSE). در روزگار پتر كبير، امپراتور روسيه، در
١١٢٣ق/١٧١١م جنگى ميان سپاهيان روس و عثمانى در اطراف رود دنيستر روي داد.
سپاهيان روسى به منطقةافلاقنزديك شدند،ولى لشكركشىپتر به
سبببرتريسپاهعثمانى با توفيق همراه نشد ( ٣ ،
BSEهمانجا؛,VI/٥٥٨.(IA,IV/١٨٦;BSEدر ١١٢٥ق/١٧١٣م لشكريان روسيه ناگزير آن
منطقه را ترك گفتند (جودت، همانجا). در سالهاي ١١٤٨ تا ١١٥٢ و ١١٨٢ تا ١١٨٨ و
١٢٠١ تا ١٢٠٥ق/١٧٣٥ تا ١٧٣٩ و ١٧٦٨ تا ١٧٧٤ و ١٧٨٧ تا ١٧٩١م جنگهايى ميان دو
دولت روسيه و عثمانى براي تصرف افلاق و مناطق اطراف آن روي داد. در
تاريخ جودت (١/٣٠١-٣٠٢) ضمن بحث دربارة جنگ ١١٨٢ق/١٧٦٨م به ويرانى و
سوختن قصبات و ورود نيروهاي روسيه به افلاق اشاره شده است (نيز نك: ٢ BSE،
همانجا). در جنگهاي ١٢٤٤- ١٢٤٥ق/١٨٢٨- ١٨٢٩م سپاهيان روس وارد منطقة افلاق
شدند. اين پيكارها نهايتاً به پيمان صلح ادرنه (آدريانوپل) در ١٥ ربيع
الاول ١٢٤٥ق/١٤ سپتامبر ١٨٢٩م ميان روسيه و عثمانى انجاميد. طبق اين پيمان
رود پروت به عنوان مرز ميان دو دولت شناخته شد، ولى ايالتهاي افلاق و
بغدان تحت حمايت روسيه قرار گرفت و از حاكميت سلطان عثمانى بر اين نواحى
جز اسمى نماند (هامر پورگشتال، ٥/٣٦٧٧، ٣٦٧٨؛ ٣ BSE،همانجا). دو سال پيش از
اين پيكار توافقى ميان دو دولت روسيه و عثمانى به امضا رسيده بود كه طبق
آن به افلاق امكاناتى براي ادارة امور داخلى داده مىشد، ولى طبق پيمان
صلح ادرنه، افلاق به صورت ايالتى خودمختار درآمد.
در ١٢٤٧ق/١٨٣١م نخستين قانون اساسى افلاق به تصويب رسيد. در ١٢٦٣ق/١٨٤٧م
محدوديتهاي گمركى ميان افلاق و بغدان برداشته شد ( ٣ ، BSEنيز ٢ ،
BSEهمانجاها). در ١٢٧٢ق/١٨٥٦م دولتهاي اروپايى در كنگرة پاريس خواستار تعهد
بين المللى از سوي دولت عثمانى شدند كه حاصل آن اصل تساوي حقوق افراد
مسلمان و غيرمسلمان بود. با اين وصف دولتهاي اروپايى همچنان به مداخله در
كار دولت عثمانى ادامه دادند كه به شورش در ايالات اسلاونشين تابع
امپراتوري عثمانى و جدايى افلاق، بغدان و صربستان از امپراتوري عثمانى
انجاميد (هامر پورگشتال، ٥/٣٦٩٣، حاشية ٣٠). در ١٢٧٥ق/ ١٨٥٩م افلاق و بغدان در
دولتى واحد متحد شدند و الكساندرو لونكوزا به فرمانروايى اين دو سرزمين متحد
برگزيده شد. اين دو سرزمين متحد در ١٨٦١م رومانى ناميده شدند ,IV/١٨٨) ؛ IA ٢
، BSEهمانجا).
اقتصاد: افلاق را مىتوان پيشرفتهترين منطقة اقتصادي كشور رومانى ناميد. به
تقريب يك سوم تأسيسات صنعتى كشور در اين منطقه واقع است. حدود ٥٠% از
نيروي كار رومانى در اينجا فعاليت دارند. عمدهترين مراكز نفت كشور در افلاق
قرار دارد. بيش از ٤٠% از كشتزارهايرومانى در اينسرزميناست. بنادر تورنو
سورين،جورجو و برائيلا در كنار رود دانوب به افلاق تعلق دارند. در اين
سرزمين تأسيسات و كارخانههاي عمدة چوب بري، مواد خوراكى، پارچهبافى و تهية
چرم وجود دارد. عمدهترين محصولات كشاورزي افلاق اينهاست: ذرت، گندم، جو،
لوبيا، نخود، سويا، چغندر قند و توتون. در مزارع اطراف رود دانوب برنج نيز
كشت مىشود. در افلاق كشت مو، دامپروري و تهية محصولات لبنى از پيشرفتهايى
برخوردار است و توليدات آنها بخشى از صادرات كشور رومانى را تشكيل مىدهد.
خطوط آهن عمدة رومانى از افلاق مىگذرد. رود دانوب در امور حمل و نقل آبى
اين منطقه داراي نقشى بسزاست ٥٥٨) VI/٥٥٧, , ٢ BSE).
اوليا چلبى در وصف نواحى، قلاع و تختگاه افلاق مطالبى بيان داشته كه
شايان دقت است. وي دربارة چرناس، قلعة كهن سوهرين، معمورة واروش
(واروشان) و قصبة دلى اورمان مطالبى آورده است (٧/٤٥٧- ٤٦٥).
مآخذ: ابوالفدا، تقويم البلدان، به كوشش رنوودوسلان، پاريس، ١٨٤٠م؛ امين،
حسن، الموسوعة الاسلامية، بيروت، ١٣٩٩ق/١٩٧٩م؛ اوليا چلبى، محمد، سياحت
نامه، استانبول، ج ٥، ١٣١٥ق، ج ٧، ١٩٢٨م؛ پچوي، ابراهيم، تاريخ،
استانبول، ١٩٨٠م؛ جودت، تاريخ، استانبول، ١٣٠٩ق؛ دورانت، ويل، تاريخ
تمدن، قيصر و مسيح، ترجمة حميد عنايت و ديگران، تهران، ١٣٦٦ش؛ راسم، احمد،
عثمانلى تاريخى، استانبول، ١٣٢٦- ١٣٢٨ق؛ رشيدالدين فضل الله، جامع
التواريخ، به كوشش بهمن كريمى، تهران، ١٣٣٨ش؛ سامى، شمسالدين، قاموس
الاعلام، استانبول، ١٣٠٦ق؛ سعدالدين، محمد، تاج التواريخ، استانبول، ١٢٧٩ق؛
شاو، استانفورد ج.، تاريخ امپراتوري عثمانى و تركية جديد، ترجمة محمود
رمضانزاده، مشهد، ١٣٧٠ش؛ صولاقزاده، محمد، تاريخ، استانبول، ١٢٩٧ق؛
گريمبرك، كارل، تاريخ بزرگ جهان، ترجمة ضياءالدين دهشيري، تهران، ١٣٦٩ش؛
گيبون، ادوارد، انحطاط و سقوط امپراتوري روم، تلخيص د.م.لو، ترجمة فرنگيس
شادمان (نمازي)، تهران، ١٣٧٠ش؛ لطفى پاشا، تواريخ آل عثمان، استانبول،
١٣٤١ق؛ مراد، محمد، تاريخ ابوالفاروق، استانبول، ١٣٢٨ق؛ هامر پورگشتال،
يوزف، تاريخ امپراتوري عثمانى، ترجمة ميرزا زكى علىآبادي، تهران، ١٣٦٧-
١٣٦٩ش؛ نيز:
BSE ٢ ; BSE ٣ ; Herodotus, The History, tr. G. Rawlinson, NewYork, ١٩٤٧; IA;
Pauly; Rady, M., Romania in Turmoil, London/NewYork, ١٩٩٢; Sel @ nik Q , M.,
Tarih, Istanbul, ١٩٨٩; Strabo, The Geography, tr. H. L. Jones, London, ١٩٦٧; T O
rkiye diyanet vakf o Isl @ m ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٩٤; Uzun ٥ ars o l o ,
I. H., Osmanl o tarihi, Ankara, ١٩٨٢-١٩٨٣; Yeni T O rk ansiklopedisi, Istanbul,
١٩٨٥.
عنايتالله رضا