دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٧٣٨
| افضلالحسينى جلد: ٩ شماره مقاله:٣٧٣٨ |
اَفْضَلُ الْحُسِينى، نگارگرزمانشاهعباسدومصفوي(سل١٠٤٣- ١٠٧٧ق). از
اين نگارگر شماري نقاشى به دو سبك كاملاً متفاوت باقى مانده است.
نخستين سبك و بيشترين آثار باقىمانده از او در شاهنامه اي است كه به
سفارش مرتضى قلىخان قورچى باشى و خط محمد شفيع بن عبدالجبار براي شاه
عباس دوم بين سالهاي ١٠٥٢-١٠٦١ق نگاشته شده است و اكنون در كتابخانة
عمومى لنينگراد نگهداري مىشود (سچوكين، .(١٥٠ در اين شاهنامه شمار بسياري
نقاشى وجود دارد كه از آن ميان ٦٨ نقاشى كار افضلالحسينى است كه اغلب با
امضا و تاريخ، و برخى بدون امضا يا تاريخند. موضوع نقاشيهاي افضل اغلب
صحنههاي جنگ است. تركيببنديها بسيار پيچيده و متراكمند: چهرهها به صورتى
خاص داراي سبيلهاي پرپشت، ابروان به هم پيوسته، گونههاي پهن، چشمان به
هم نزديك، پيشانى تنگ و
جمجمههاي كوچك. صحنهها بسيار تزيين شدهاند و در صحنههاي رزم، سواران در
حال تاخت، سرهاي بريدة پراكنده در ميدان و جسدهاي به خود پيچيده خودنمايى
مىكنند. در صحنههاي بزم نيز كاشيكاري، ظروف متنوع اعم از سفالى و فلزي با
كمال دقت به نمايش درآمدهاند. اين نقاشيها را افضل بين سالهاي ١٠٥٢-
١٠٥٥ق كشيده است. از نقاشيهاي او در اين شاهنامه، ٦ نقاشى در ١٠٥٢ق، ٥
مجلس آنها در ١٠٥٣ق، ٣١ نقاشى در ١٠٥٤ق و ١٣ صحنه از آنها در ١٠٥٥ق كشيده
شده، و بقيه بدون تاريخند (گيو زاليان، .(١٩-٢٠
ديگر آثار او به سبكاصفهانى، و در واقع پيروي از مكتب رضاعباسى است، به
طوري كه برخى صاحبنظران او را فقط به عنوان شاگرد رضا عباسى مىشناسند (نك:
حسن، ٧٢). برخى آثار باقى مانده از او در اين سبك اينهاست: ١. درويشى
جوان، با رقم افضل الحسينى و تاريخ ١٠٥٤ق كه در موزة ويكتوريا و آلبرت قرار
دارد (رابينسن، «نقاشى...١»، ٧٤ )؛ ٢. دو نقاشى از دو عاشق، يكى در مجموعة
صدرالدين آقاخان با رقم افضل الحسينى و تاريخ ١٠٥٦ق (ولچ، تصوير ٣٦ )، و
ديگري در مجموعة كلايوي موزة ويكتوريا و آلبرت با همان امضا و تاريخ
(رابينسن، «طرحهاي...٢»، تصوير ٦٣ )؛ ٣. تصوير كشيشى ارمنى، شبيه به
چهرههاي نقاشى شده در شاهنامه كه از رقم او فقط «... ضل الحسينى» خوانا
مىباشد و در موزة ايالتى لسآنجلس نگهداري مىشود ( ايرانيكا، )؛ ٤. I/٦٠٠-٦٠١
زنى به حالت لميده، با رقم ميرافضل تونى (كونل، .(١٨٩٦
مآخذ: حسن، زكى محمد، التصوير فى الاسلام عند الفرس، بيروت، ١٤٠١ق؛ نيز:
Gyuzal'yan, L.T., Iranskie miniatyury ..., Moscow/Leningrad, ١٩٣٥; Iranica; K O
hnel, E., X Book Painting n , A Survey of Persian Art, Tehran etc., ١٩٦٧, vol.
V; Robinson, B.W., Persian Drawings, New York, Shorewood Publishers; id, Persian
Miniature Painting, London , ١٩٦٧ ; Stchoukine , I. , Les Peintures des
manuscrits de Sh ? h q Abb ? s I er , Paris, ١٩٦٤; Welch, A. & S. C. Welch, Arts
of the Islamic Book, London, ١٩٨٢.
فريبا افتخار