دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٧١٤
| افاميه جلد: ٩ شماره مقاله:٣٧١٤ |
اَفاميه، شهري باستانى در غرب سوريه كه به فرمان سلوكوس نيكاتور
(فاتح)، بنيادگذار سلسلة سلوكى (حك ٣١٢-٢٨٠ قم) و به نام همسر ايرانى او
اَپَما در ساحل راست رود اُرُنتِس (نهرالعاصى)، ميان حمص و انطاكيه، به
صورت دژي مستحكم ساخته شده بود (ماير، ٤٧ ؛ نك: اشپيگل، ؛ III/٢٥ قس:
استرابن، كتاب ، XII .(٨:١٥ اين شهر كه تا تسلط اعراب بر سوريه، اپمئيه
ناميده مىشد، در آثار جغرافىنگاران اسلامى به صورت فاميه و افاميه
(مسعودي، مروج...، ٢٩١، التنبيه...، ٤٨؛ بلعمى، ٢/١٠٤٠؛ ابن حوقل، ١/١٦٦؛
ياقوت، ١/١٧١، ٣٢٣؛ قس: استرابن، همانجا) آمده است.
افاميه در گذرگاه اصلى فرات، در نزديكى زُگما، با پايگاه نظامى بزرگى كه
براي آموزشهاي جنگى و فرماندهى نظامى داشت، مركز قدرت سلوكيه بود. سلوكوس
در اين شهر ٥٠٠ فيل، ٣٠ هزار ماديان و ٣٠٠ اسب نر نگهداري مىكرد (همو، كتاب
، XVI ١٠ :٢ ؛ ماير، .(٣٠ بنا بر كتيبهاي موثق، افاميه در زمان شكوفايى خود
١١٧ هزار نفر جمعيت داشته است ( پاولى، كه اين رقم، احتمالاً شامل
آباديهاي همسايه نيز مىشده است (دربارة موقعيت جغرافيايى، استحكامات و
محصولات افاميه، نك: استرابن، همانجا؛ آميانوس، كتاب ، XXIV .(٣:١٢
به گزارش استرابن (كتاب ، XII ١٨ :٨ )، افاميه بر اثر زلزلههاي مكرر ويران
شد و مهرداد (ظاهراً مهرداد ششم پُنتى، ١٢١-٦٣ ق م) به هنگام لشكر كشى به
افاميه چون شهر را ويران ديد، ١٠٠ تالان براي باز سازي شهر پرداخت. تاسيتوس
(كتاب ، XII بند نيز به وقوع زلزلة بزرگى اشاره كرده، اضافه مىكند كه به
درخواست نرون امپراتور روم مردم افاميه به مدت ٥ سال از پرداخت خراج
معاف شدهاند.
ساسانيان در جنگهاي خود با روميان چند بار به افاميه حمله كرده، و شهررا به
تصرف خود درآوردهاند. بار نخست خسرو انوشيروان (٥٣١ -٥٧٩ م) در ٥٤٠ م پس از
تصرف افاميه و به دست آوردن غنايم بسيار آنجا را ترك كرد (پروكوپيوس، كتاب
، II فصل .(١١ انوشيروان بار ديگر در ٥٧٣ م در جنگى كه با روميان داشت،
افاميه را ويران كرد و به آتش كشيد (اشپيگل، .(III/٤٥٦-٤٥٧ ظاهراً اشارة
يعقوبى (١/١٦٤- ١٦٥) و طبري (٢/١٤٩) به ويران شدن افاميه به فرمان
انوشيروان مربوط به اين حمله است. حملة مهم ديگر به افاميه در زمان خسرو
پرويز (٥٩٠ - ٦٢٨ م) روي داد. در اين حمله افاميه در آتش سوخت و به كلى
ويران شد ( پاولى، .(١(٢)/٢٦٦٤
به رغم اين ويرانى، پس از سلطة عربها بر سوريه، قرنها نام افاميه در
سرزمينهاي مرزي جهان اسلام و روم، نامى شناخته شده بود. در ٥٠٠ق/١١٠٧م،
با افول قدرت سلجوقيان، اسماعيليان الموت كه افاميه را پايگاه مناسبى
براي خود مىدانستند، ارگ شهر را به كمك مردم كه هوادار ا¸نان بودند (ابن
قلانسى، ١٤٩-١٥٠؛ ابن اثير، ١٠/٤٠٨؛ لويس، ١٤٦-١٤٧)، تصرف كردند و خلف بن
ملاعب حاكم شيعى مذهب افاميه را كه از ٤٨٩ق از سوي فاطميان مصر در افاميه
حكومت مىكرد، كشتند. پس از چندي تانكرد، شاه سيسيل و امير صليبى انطاكيه،
به تحريك مصبح پسر ملاعب به افاميه حمله برد و آنجا را تصرف كرد و حكومت
ا¸ن را به يكى از فرنگان سپرد. از اين پس افاميه چند بار درگير جنگهاي
صليبى شد و سر انجام با زلزلهاي شديد در ٥٤٧ق/١١٥٢م به كلى ويران گشت و
اهميت خود را از دست داد. اكنون آنچه از افاميه بازمانده، روستاي ناچيزي
است در كنار خرابههاي شهر تاريخى كه قلعةالمضيق خوانده مىشود ( پاولى،
همانجا).
مآخذ: ابن اثير، الكامل؛ ابن حوقل، محمد، صورةالارض، ليدن، ١٩٣٨م؛ ابن
قلانسى، حمزه، ذيل تاريخ دمشق، بيروت، ١٩٠٨م؛ بلعمى، محمد، تاريخ، به
كوشش محمدتقى بهار، تهران، ١٣٥٣ش؛ طبري، تاريخ؛ لويس، برنارد، فدائيان
اسماعيلى، ترجمة فريدون بدرهاي، تهران، ١٣٤٨ش؛ مسعودي، على، التنبيه و
الاشراف، به كوشش عبدالله اسماعيل صاوي، بغداد، ١٣٥٧ق/١٩٣٨م؛ همو، مروج
الذهب، به كوشش يوسف اسعد داغر، بيروت، ١٣٨٥ق/١٩٦٥م؛ ياقوت، بلدان؛
يعقوبى، احمد، تاريخ، بيروت، ١٣٧٩ق/١٩٦٠م؛ نيز:
Ammianus Marcellinus, Rerum gestarum libri, tr. J. C. Rolfe, London, ١٩٧٢;
Meyer, E., X Bl O te und Niedergang n , Der Hellenismus in Mittelasien, ed. F.
Altheim and J. Rehork, Darmstadt, ١٩٦٩; Pauly; Procopius, History of the Wars,
tr. H. B. Dewing, London, ١٩٥٤; Spiegel, F., Er @ nische Altertumskunde,
Amsterdam, ١٩٧١; Strabo, The Geography, tr. H. L. Jones, London, ١٩٦٩; Tacitus,
The Annals, tr. J. Jackson, London, ١٩٧٠.
پرويز رجبى