دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٦٧٦
| اعتمادالسلطنه جلد: ٩ شماره مقاله:٣٦٧٦ |
اِعْتِمادُالسَّلْطَنه، محمدحسن خان (٢١ شعبان ١٢٥٩- ١٨ شوال
١٣١٣ق/١٦سپتامبر١٨٤٣- ٢ آوريل١٨٩٦م)، دانشمند و سياستپيشة مشهور
عصرناصرالدينشاه و صاحبدههاكتاب.محمدحسنازدودمان مراغهاي بود و پدرش حاج
علىخان كهنخست لقب ضياءالملك داشت و سپس به اعتمادالسلطنه ملقب شد،
حاجب الدولة دربار ناصرالدين شاه بود. خاندان او از ادوار نخست پيدايش
قاجاريه در دربار صاحب عناوين و مشاغلى بودند و جدش موسوم به حسينخان
مقدم مراغهاي چندي پيشخدمت عباس ميرزا نايبالسلطنه بود و چون به تهران
آمد، كارهاي حكومتى را عهدهدار شد. پدر اعتمادالسلطنه نيز به مقامات بلند
سياسى دست يافت، اما در زمان محمدشاه به سبب پارهاي نادرستيها از كار
بركنار شد و اموالش مصادره گرديد و به زندان افتاد و سرانجام به عتبات
عاليات تبعيد شد. چون محمدشاه درگذشت، حاج على خان به تهران بازگشت و
موردتوجه مهد عليا، مادر شاه جديد قرار گرفت و در دربار به سرعت نفوذي به
هم رسانيد، به گونهاي كه ميرزا آقاخان نوري او را جزو نزديكان و محارم
خويش درآورد. حاج علىخان در همان اوان رسماً حاجبالدولة دربار شد و در
توطئه برضد اميركبير با مهد عليا و ميرزا آقاخان نوري همدست بود و وظيفة قتل
اميركبير را برعهده گرفت. در دورة صدارت ميرزا آقاخان نوري كار حاج علىخان
نيز رونق بيشتري يافت، اما چون آقاخان نوري در محرم ١٢٧٥ق/١٨٥٩م از صدارت
كنار رفت، او نيز معزول و بيكار شد (خانملك ساسانى، ١٦٩؛ كتيرايى، ١٢،
١٥-١٦).
محمدحسن خان اعتمادالسلطنه چهارمين فرزند حاجى علىخان بود و در تهران ديده
به جهان گشود (خان ملك ساسانى، همانجا). همزمان با افتتاح مدرسة دارالفنون
در ١٢٦٨ق/١٨٥٢م او جزو اولين شاگردانى بود كه پاي به اين مدرسه نهاد و ١٢
سال در آنجا به فراگرفتن زبان فرانسه و آموزشهاي نظامى پرداخت. مدتى بعد
عزيزخان سردار كل (وزير جنگ) او را به منصب «وكيلى نظام» منصوب كرد ( شرف،
شم ٨١؛ آرينپور، ١/٢٦٤). محمدحسن خان دورة تحصيل در دارالفنون را با دريافت
مدال طلا به پايان رسانيد و با درجة ياوري (سرگردي) جزو ملتزمان دستگاه
وليعهد محمدقاسم ميرزا درآمد، اما محمدقاسم ميرزا در همان اوان كودكى درگذشت
و محمدحسنخان هم به خيل ملتزمان ميرزا محمدخان سپهسالار پيوست (مستوفى،
١/٨٦؛ آرينپور، همانجا). در ١٢٧٥ق/١٨٥٩م به منصب سرهنگى ارتقا يافت و چون
پدرش در اين هنگام مورد عفو شاه قرار گرفته، و حكومت خوزستان و لرستان به
او واگذار شده بود، وي نيز به عنوان نايبالاياله و رئيس قشون همراه پدر شد
و چندي حكمرانى شوشتر را در دست گرفت. در ١٢٧٨ق/١٨٦١م به تهران بازگشت و
ژنرال آجودانشاه شد ( شرف، همانجا؛ خان ملك ساسانى، ١٧٠؛ بامداد، ٣/٣٣١).
در ١٢٨٠ق/١٨٦٣م زمانى كه حسنعلىخان اميرنظام گروسى وزير مختار ايران در
فرانسه بود، محمدحسن خان به عنوان وابستة نظامى سفارت ايران در پاريس
تعيين شد و دو سال عهدهدار اين سمت بود، اما توقفشدر آنشهر ٤سال طول كشيد
و همزمان بهادامةتحصيلپرداخت. در ١٢٨٤ق از آن كشور مراجعت كرد و با گرفتن
لقب صنيعالدوله، به سمت مترجمى مخصوص شاه برگزيده شد (همو، ٣/٣٣١، ٣٣٣؛
افشار، «اجمالى...»، ١٠).
محمدحسن خان چندي بعد در ١٢٩٠ق معاون وزير عدليه و مقدم السفرا شد و پس از
آن كه دوران اوج پيشرفت وي بود، به مقاماتى برگزيده شد كه برخى از آنها
به اين شرح است: عضو مجلس شوراي دولتى در ١٢٩٩ق، مسئول ادارة نامة
دانشوران و ادارة انطباعات در ١٢٩٨ق و پس از مرگ اعتضادالسلطنه، وزير
انطباعات و رياست دارالترجمه از ١٣٠٠ق/١٨٨٣م، عضو انجمن جغرافيايى پاريس در
١٢٩٥ق/١٨٧٨م، عضو انجمن آسيايى فرانسه، عضو انجمن آسيايى روس و انجمن
آسيايى لندن در ١٣٠٣ق/١٨٨٦م (خانملك ساسانى، ١٧١؛ بامداد، ٣/٣٣٤؛ آرينپور،
١/٢٦٥).
اعتمادالسلطنه طبعى جاهطلب داشت و همواره در پى كسب مقامات و عناوين
تازه بود، اما تا آنجا كه از منابع برمىآيد، ناصرالدين شاه از سپردن
مسئوليتهاي سياسى مهم به او اجتناب مىكرده است؛ گوآنكه به تعبير
ظلالسلطان (ص ٣٢٦) وي رئيس جاسوسهاي مخفى شاه بوده است. اعتمادالسلطنه
گذشته از عضويت در مجامع بينالمللى از برخى دولتهاي خارجى چون اتريش،
اسپانيا، آلمان، انگليس، و عثمانى مدالها و نشانهاي متعدد دريافت كرده بود (
شرف، همانجا).
محمدحسن خان در ١٣٠٤ق/١٨٨٧م با ياري و پافشاري همسر خود اشرفالسلطنهموفق
بهدريافتلقباعتمادالسلطنه شد(بامداد،٣/٣٤٠) و از اين زمان بر مراتب اعتبار و
اهميت او در دربار ناصري افزوده شد. او در هر ٣ سفر ناصرالدين شاه به اروپا
در سالهاي ١٢٩٠ق/١٨٧٣م، ١٢٩٧ق/١٨٨٠م و ١٣٠٦ق/١٨٨٩م جزو همراهان شاه بود و
در سفر سوم سمت ايشيك آقاسىباشى گري (رياست تشريفات) را برعهده داشت
(همو، ٣/٣٤٣؛ نوايى، ٥). بهاين ترتيب، او بيش از ٢٥ سال مداوم همنشين
ناصرالدين شاه بود و هر روز ساعتها با او گفت و گو داشت و روزنامههاي
فرانسوي را برايش مىخواند و او را در جريان اخبار جهان قرار مىداد (خان ملك
ساسانى، ١٧٢-١٧٣).
اعتمادالسلطنه در سالهاي پايانى زندگى خود در فكر افتاد وقايع و حوادث روزانة
زندگى خود و دربار قاجار را به شكل خاطرات تنظيم نمايد. او چون از ثبت علنى
پارهاي اخبار محرمانه واهمه داشت، پنهانى به تدوين آنها پرداخت؛
بدينترتيب كتاب روزنامة خاطرات پديد آمد كه از مهمترين منابع تاريخ ايران
در اواسط دورة قاجاريه است. وي را در اين كار همسرش اشرفالسلطنه نيز ياري
مىرساند و گفتههاي شوهر را مىنوشت (همو، ١٧٢).
اعتمادالسلطنه دو همسر اختيار كرد. از همسر اولش دختري به نام عذرا داشت كه
زن ميرزا حسينخان نوايى شد و در جوانى درگذشت؛ همسر دوم او اشرفالسلطنه
دختر عمادالدولة دولتشاهى (نوادة فتحعلىشاه) بود. اما از اين زن فرزندي
نيافت (همو، ١٧٤).
اعتمادالسلطنه سرانجام در ٥٣ سالگى و حدود يك ماه پيش از كشته شدن
ناصرالدين شاه در ١٣ نوروز پس از بازگشت از سياحت و زيارت حضرت عبدالعظيم
به سكتة قلبى درگذشت (صدر هاشمى، ١/٣١٠، به نقل از روزنامة اطلاع، شم ٣٩١،
مورخ ٢٢ شوال ١٣١٣). گروهى مرگ او را مشكوك اعلام كرده، و گفتهاند كه
امينالسلطان وي را مسموم ساخته است (خان ملك ساسانى، ١٨٣؛ نيز نك: افشار،
«اجمالى»، ١٠)، اما ترديد نيست كه او از بيماريهاي گوناگون چون قند، چاقى و
ناراحتى قلبى رنج مىبرده است (همانجا). پيكرش را چندي بعد در وادي السلام
نجف به خاك سپردند (خانملك ساسانى، ١٦٩). بر طبق وصيت او، همة دارايى و
كتابخانهاش را ناصرالدين شاه متصرف شد، اما بخشى از آن را به همسرش
بازگرداند و اشرفالسلطنه مخصوصاً پارهاي از كتابهاي وي چون نسخة خطى
روزنامة خاطرات را به كتابخانة آستان قدس رضوي تقديم كرد (همو، ١٨٣؛
امينالدوله، ٢٠٣).با درگذشتاو، تصديوزارتانطباعات و مسئوليتدارالترجمة
دولتى به برادرزادهاش محمدباقر خان اديب الملك واگذار شد و ناصرالدين شاه
لقب اعتمادالسلطنه را نيز به او اعطا كرد. از آن پس روزنامههاي دولتى نيز
به مديريت محمد باقرخان منتشر شدند (صدر هاشمى، همانجا).
اعتمادالسلطنه در دنياي سياست مردي محافظهكار بود و طريق دوستى با روسها را
برگزيد؛ از اينرو، سياستمداران انگليسى مآب آن عصر با او از در دشمنى
درآمدند. او عقيده داشت كه ايران در آن مقطع زمانى با نزديكى به روسيه
مىتواند منافع خود را تأمين كند، اما برخى از محققان عقيده دارند كه وي با
روسيه روابط پنهانى داشته، و خبر آور آنها بوده است و از اينرو ناصرالدين
شاه هم كه از اين رابطه مطلع بود، هيچگاه به وي كاملاً اعتماد نداشت
(صفايى، ٢٣٦- ٢٣٨). با اين حال، در چند جاي روزنامة خاطرات تصريح مىكند كه
با وجود حمايت از روسها، مملكت خود را بيشتردوست دارد و رونق و استقلال آن را
با هيچ چيز ديگر معاوضه نخواهد كرد (بامداد، ٣/٣٤٥؛ افشار، همان، ١٣).
اعتمادالسلطنه عقيده داشت كه با گسترش روزافزون خطر انگليسيها، نزديكى با
روسيه استقلال كشور را حفظ مىكند (كتيرايى، ٢٧٣-٢٨١)؛ چنانكه در ماجراي
تنباكو، در مخالفت با شركت انگليسى تالبوت، به شاه پيشنهاد كرد كه امور
تنباكو را به امينالسلطان واگذار كند و رسالهاي هم در اين باب تأليف كرد و
آن را به شاه تقديم داشت (امينالدوله، ١٢١). او براي ضديت بيشتر با
انگلستان، ناصرالدين شاه را ترغيب بهدعوت از سيدجمالالدين اسدآبادي
نمود،اما سيدجمال هنگام ورود به ايران به خانة امينالضرب وارد شد و وي
سيدجمال را به حضور شاه برد كه اين كار باعث رنجش اعتمادالسلطنه گرديد
(همو، ١٢٨؛ بامداد، ٣/٣٣٨).
اعتمادالسلطنه با وجود ارتباط ظاهري مطلوب با امين السلطان در سراسر دوران
زندگانى سياسى خود به وي و ديگر افراد خاندانش نظر خوشى نداشت. انگيزة اصلى
دشمنى او، شايد كسب مقامات و مدارج متعدد امينالسلطان در سالهاي كوتاه بود.
امينالسلطان در جوانى به صدراعظمى رسيد، در حالى كه اعتمادالسلطنه با
تجربيات بيشتر و تحصيل در فرانسه خود را براي احراز اين سمت محقتر
مىدانست. وي اوج دشمنى خود را با امينالسلطان در اثر مشهور خود خلسه نشان
داده است. خلسه يا خوابنامه شرح محاكمة خيالى صدراعظمهاي قاجار از آغاز تا
عصر امينالسلطان است، اما بيشتر صفحات آن به وي اختصاص يافته است. حتى
روزگاري كه امينالسلطان بنا بر ضرورت به روسها نزديك شد و روابط خود را با
دولت انگليس قطع كرد، اعتمادالسلطنه با وجود توصية سفارت روس، دست از دشمنى
با وي برنداشت (همو، ٣/٣٤٤)؛ چنانكه امينالسلطان به شاه گزارش داد تا
مراقب اعتمادالسلطنه باشد، زيرا او اخبار اندرون شاه را به سفارت اطلاع
مىدهد (صفايى، همانجا).
با اينكه اعتمادالسلطنه از نظر سياسى شخصيتى محافظهكار بود، اما در دنياي
دانش و ادب فكري مترقى و روشن داشت. نوع آثاري كه خود تأليف يا ترجمه
كرد و يا ديگران را بدان ترغيب نمود، خواه ناخواه تحولى در انديشهها پديد
آورد (نك: خان ملك ساسانى، ١٧٤- ١٧٥)، اما گفتهاند كه بسياري از كتابهايى
كه به نام او شهرت يافته، اثر ديگران و به خصوص اعضاي انجمن دارالتأليف
و دارالترجمه است (نك: دنبالة مقاله). محمد قزوينى گويد كه اعتمادالسلطنه با
آنكه زبان فرانسه را به خوبى مىدانست، اما از علوم اسلامى و عربيت و
تاريخ اسلام و دانشهاي مشابه آن به كلى بىبهره بود و كارهايى كه به
نام او شهرت دارد، بيشتر موضوع آنها را وي معين كرده است و چون ديگران
تأليف آن را به انجام مىرساندند، به نام خودش منتشر مىكرد («وفيات...»،
ص ٥٨). ادوارد براون نيز به تبع قزوينى به اين نكته اشاره مىكند و محيط
طباطبايى هم او را بزرگترين استثمارگر علما و فضلاي عصر خويش مىشمارد (نك:
آرينپور، ١/٢٦٥-٢٦٦). با اين حال، خان ملك ساسانى - كه نسبت خويشاوندي با
اعتمادالسلطنه داشت - و گروهى از محققان اخير در صحت سخن قزوينى و براون
به ناروا ترديد كردهاند (نك: كتيرايى، ٢٨٣-٢٩٢؛ نوايى، ١١، ٢٠). با نشر خاطرات
روزانة اعتمادالسلطنه و اعتراف او به اينكه برخى كتابها از جمله المآثر و
الا¸ثار را شمسالعلماء نوشته (نك: روزنامه...، ٧٦٧)، اكنون ديگر جاي شبهه
نيست كه اعتمادالسلطنه بيشتر اين آثار را شخصاً تأليف نكرده است. به
هرحال، به گفتة مينورسكى افتخار فراهم آوردن اينهمه كتابهاي متنوع نصيب او
شده، ولوآنكه همه را خود پديد نياورده باشد (نك: استوري، ٢/٦٩٩ -٧٠٠).
اعتمادالسلطنه شخص توانا و پركاري بود. او به زبان فرانسه تسلط داشت و با
عربى هم آشنايى پيدا كرده بود و در اواخر عمر به تكميل آن همت گماشت
(بامداد، ٣/٣٣٥-٣٣٦؛ افشار، همان، ١٠). از نظر رفتار اجتماعى، فردي مؤدب بود،
هرچند در بيان عقيده و انتقاد از ديگران بىپروايى نشان مىداد؛ چنانكه گاه
در خاطرات از اينگونه اشارهها دارد و مخبرالسلطنه هدايت هم كه او را ديده،
از كجبينى و بدزبانى او سخن به ميان آورده است (ص ١٤٣؛ نيز نك: آرينپور،
١/٢٦٥). با وجود گفتار ستايشآميز خان ملك ساسانى (ص ١٧١)، كسان ديگر،
اعتمادالسلطنه را شخصى ترسو، متملق و چاپلوس خواندهاند. از جمله ميرزا رضا
كرمانى قاتل ناصرالدين شاه وي را آدم مزوّري خوانده كه به دروغ خود را
جزو هواخواهان سيدجمالالدين اسدآبادي معرفى كرده
است(ناظمالاسلام،١/١٢٢؛بامداد،٣/٣٣٨؛براون،٩٠).اعتمادالسلطنه خود نيز گاه به
ضعفهاي اخلاقى خويش اشاره كرده است؛ از جمله در جايى از خاطراتش اشاره
مىكند كه براي افزايش حقوق، تملق شاه را گفته است (نك: افشار، همان، ١١).
براي ارزيابى و اظهار نظر قطعى دربارة اعتمادالسلطنه و كارهايش بايد او را با
رجال ديگر آن عصر سنجيد و داوري كرد. او گاه در ترجمة برخى رمانها و داستانها
و به خصوص در روزنامة خاطرات به انتقاد ملايم از اوضاع سياسى آن عصر
مىپرداخت. از سوي ديگر منافعش ايجاب نمىكرد كه يكباره دست از مواجب و
امتيازاتش برداشته، به خيل روشنفكران معارض حكومت در آيد.
اعتمادالسلطنه از پشتيبانان اصلاحات بنيادي كسانى چون ميرزا حسين سپهسالار
بود، چنانكه مدتى مديريت «مكتب مجانى» را كه سپهسالار تأسيس كرده بود،
برعهده داشت. عدة شاگردان اين مدرسه در سال تأسيس، يعنى ١٢٨٩ق/١٨٧٢م بيش
از ٧٠ تن بود (آدميت، ٤٥٦). گفتهاند كه وي اولين كسى بود كه ايجاد سانسور
كتاب و مطبوعات را در ايران پيشنهاد كرد و در نامهاي به ناصرالدين شاه از
ضرورت ايجاد سانسور و اينكه چنين دستگاهى اكنون در ميان همة ملل متمدن
مرسوم است سخن به ميان آورد. ظاهراً ناصرالدين شاه اين پيشنهاد را پذيرفت
و دستور تدوين آييننامة مربوط به آن را صادر نمود ( وحيد، ٧٦١). خود او از جملة
اولين كسانى بود كه پيش از تدوين آييننامة سانسور گرفتار آن شدند. از جمله
به دستور شاه نسخههاي كتاب سرگذشت خر يا منطق الحمار را كه وي ترجمه
كرده بود، جمعآوري نمودند (كتيرايى، ٢٩٦- ٢٩٨).
آثار: از اعتمادالسلطنه آثار بسياري برجاي مانده كه بيشتر آنها به چاپ
رسيده، و برخى از شهرت فراوان برخوردار شدهاند؛ اما چنانكه اشاره شد، مشهور
است كه بيشتر نوشتههاي او را كارمندان زيردست او در ادارة انطباعات و
دارالترجمه نگاشتهاند و او آنها را با نام خود به چاپ رسانده است. قزوينى
نخستين دانشمندي است كه به صراحت وي را در جايگاه اتهام قرار داده.
آگاهى او از آن نظر مهم است كه وي فرزند ملاعبدالوهاب قزوينى كارمند ادارة
انطباعات بود و با آن مركز آمد و شد مداوم داشت. به تصريح او: مطلعالشمس،
المآثر و الا¸ثار، التدوين فى احوال جبال شروين، تاريخ منتظم ناصري، مرآت
البلدان، تاريخ اشكانيان و تاريخ ساسانيان از جمله آثاري است كه آنها را
كسانى چون محمدحسين فروغى، شمسالعلما عبدالرب آبادي، ميرزا ابوالفضل ساوجى
و چند تن ديگر نوشتهاند. به گفتة همو اين نكته كه اين كتابها به
اعتمادالسلطنه تعلق ندارند، در تهران مورد اتفاق است، اما در بقية نقاط ايران
آن را نمىدانند ( يادداشتها، ٨/١٠٢-١٠٤). اما در اينكه خاطرات و خلسه هر دو
به قلم اوست، كسى ترديد نكرده است. اينك آثار مشهور به نام او، به طور
مختصر معرفى شوند:
١. روزنامة خاطرات. اين كتاب مفصل مجموعة يادداشتهاي روزانة اعتمادالسلطنه و
مشتمل بر حوادث ١٥ سالة آخر زندگى او، يعنى از آغاز سال ١٢٩٨ تا ١٣١٣ق/١٨٨٠
تا ١٨٩٥م است. نويسنده در اكثر مواضع اين اثر، نظريات خود را دربارة شاه و
رجال آن عصر و ديگر دست اندركاران با وضوح و از ديد انتقادي نوشته، و گاه
نيز تندترين انتقادات را متوجه آنان و حتى خود نموده است (منزوي، ٦/٤٣٢٩؛
نيز نك: سطور پيشين). اين خاطرات از نظر اشتمال بر مطالب نادر تاريخى، منبعى
سودمند براي تاريخ اواخر عهد ناصرالدين شاه است و در آن نكتههاي خواندنى
دربارة رجال، وضع اجتماعى و زد و بندهاي سياسى آن روزگار به چشم مىخورد.
از اينرو براي پژوهش در تاريخ سياسى و اجتماعى دورة قاجار مأخذي قابل توجه
و سودمند است. بخش كوتاهى از خاطرات اعتمادالسلطنه سالها پيش، و متن كامل
آن نخستينبار در ١٣٤٥ش به كوشش ايرج افشار براساس نسخة آستان قدس انتشار
يافته است.
٢. تاريخ منتظم ناصري. اين كتاب، تاريخ عمومى ايران و ديگر كشورهاي جهان
از سال اول هجرت تا ١٣٠٠ق/٦٢٢ تا ١٨٨٣م است و در ٣ مجلد به اين شرح تنظيم
شده است: ج ١: حاوي وقايع سالهاي اول تا ٦٥٦ق/٦٢٢ تا ١٢٥٨م به انضمام
تقويم سال خورشيدي و نيز راهنماي دربار سلطنتى قاجار. اين مجلد در ١٢٩٨ق
نخستينبار در حيات مؤلف چاپ شده است؛ ج ٢: مشتمل بر حوادث سالهاي ٦٥٧ تا
١١٩٤ق/ ١٢٥٩ تا ١٧٨٠م و در ١٢٩٩ق به چاپ سنگى رسيده است؛ ج ٣: رويدادهاي
عصر قاجار از ١١٩٤ تا ١٣٠٠ق/١٧٨٠ تا ١٨٨٣م به ضميمة تقويم سال ١٣٠٠ق است و
در همين سال به چاپ رسيده است (استوري، ٢/٧٠٠). تاريخ منتظم ناصري از
جملة معدود كتابها به فارسى است كه در آن وقايع به صورت سال به سال
نوشته شده، و آنگاه نخستينبار تاريخ آسيا و اروپا تؤم آمده است (نك:
كسروي، ١٦٤). اين كتاب از اشتباه و لغزش خالى نيست، اما در مجموع اثري
تازه و ابتكاري است و پيش از آن كسى در ايران به اين سبك كتاب تاريخى
ننوشته بود، ولى از نظر محتويات تازگى در آن به چشم نمىخورد.
٣. خلسه يا خوابنامه، از جمله كتابهايى است كه بىشك به قلم
اعتمادالسلطنه است و وي آن را در ١٣٠٩ق نوشته است. نويسنده چون ياراي آن
را نداشته كه انديشهها و مكنونات قلبى خود را دربارة سياستمداران وقت
مستقيم و آشكارا بيان كند، چنين وانمود كرده كه در حالت خواب و بيداري،
پادشاهان ايران، ١١ نفر از صدراعظمهاي دورة قاجار از ميرزا ابراهيمخان
اعتمادالدوله تا اتابك امينالسلطان را به بازپرسى كشيده، دربارة آنها داوري
مىكنند؛ به خصوص بخش مهم آن به محاكمه و بازجويى از اتابك اختصاص دارد.
نثر خلسه بر روي هم ساده و روان و تا اندازهاي پخته است و البته جاي
جاي جملهها در هم ريخته و نارساست. نويسنده امثال و اصطلاحات مردم كوچه و
بازار را گاه با زبردستى به كار برده، و بر لطف كلام افزوده است (كتيرايى،
١٤). خلسه نخستينبار در ١٣٢٤ش به كوشش محمد شهيد نورايى در مشهد چاپ شد،
سپس محمود كتيرايى دوباره آنرا تصحيح كرد و در ١٣٤٨ش به چاپ رساند.
٤. مرآت البلدان، از جمله آثار مشهور و مهم اعتمادالسلطنه است كه آنرا در ٤
مجلد تأليف كرده است. مرآت البلدان مجموعهاي الفبايى در جغرافياي ايران و
مشتمل بر آگاهيهاي ارزنده دربارة شهرها و روستاهاي آن است. اين اطلاعات
متعاقب بخشنامهاي فراهم آمد كه دولت خطاب به حاكمان و فرمانروايان
ايالات و ولايات ايران صادر كرد و براساس آن دانشمندان و محققان هر ديار
موظف به گردآوري اطلاعاتى دربارة محل اقامت خود شدند. آنان گذشته از تدوين
مطالب مندرج در منابع كهن به تحقيقات ميدانى در هر محل دست زدند. از
مجموع اين گزارشها ١٠ مجلد نسخة عظيم خطى فراهم آمد كه هر بخش به خط
گردآورنده بود. اين دفاتر در مجلدات بزرگى جاي گرفت كه اكنون برجاي مانده
است. بنياد تأليف مرآت البلدان براساس همين يادداشتها و اسناد بود و
اعتمادالسلطنه نيت آن داشت كه يك دوره فرهنگ جغرافيايى براي ايران
فراهم آورد. مرآت البلدان در سالهاي ١٢٩٤ تا ١٢٩٧ق در تهران با قطع رحلى
چاپ سنگى شد. در سالهاي اخير مجلدات مرآت البلدان با تصحيح مجدد و مقدمه و
تعليقات به اهتمام عبدالحسين نوايى و هاشم محدث تجديد چاپ شده است. بجز
مباحث جغرافيايى، اعتمادالسلطنه گاه در اين كتاب به درج پارهاي وقايع
تاريخى معاصر نيز پرداخته است.
٥. صدر التواريخ، سرگذشت صدراعظمهاي دورة قاجار از آغاز تا اواخر روزگار
ناصرالدين شاه، يعنى احوال ١١ تن از ميرزا ابراهيم كلانتر تا ميرزا علىاصغر
امين السلطان را در بردارد. اعتمادالسلطنه اين كتاب را به خواست
امينالسلطان فراهم آورد. برخى گفتهاند كه اين اثر از تأليفات ميرزا
محمدحسين فروغى با دستياري غلامحسينخان اديب الملك است؛ چنانكه در حاشية
صفحه يكى از نسخههاي خطى آن محمدعلى فروغى طى يادداشتى اين اثر را از
پدر خود دانسته است (مشيري، ٥؛ منزوي، ٦/٤٣٤٥-٤٣٤٦). اين كتاب به تصحيح
محمد مشيري در ١٣٤٩ش چاپ و در ١٣٥٧ش تجديد طبع شده است.
٦. المآثر و الا¸ثار، تاريخ دوران ناصرالدين شاه و احوال فرزندان و همسران و
سران لشكر و فرمانروايان روزگار او به انضمام شرح رويدادهاي سياسى و جنگها و
ديگر حوادث آن عصر است. اين كتاب در ١٦ باب، نخستين بار در ١٣٠٧ق به
روزگار حيات مؤلف به چاپ رسيد (همو، ٦/٤٣٧٨) و در ١٣٤٨ش در تهران تجديد طبع
شد. در سالهاي اخير چاپ منقحى از آن به اهتمام ايرج افشار عرضه شده است.
به گفتة محمد قزوينى سراسر اين اثر از ابتدا تا انتها از آثار قلمى شمسالعلماء
عبدالرب آبادي است («وفيات»، ٥٨).
٧. مطلع الشمس، در تاريخ مشهد و ايالت خراسان. ظاهراً بخش اعظم اين كتاب
نيز به قلم شمسالعلماء عبدالرب آبادي است، مگر زندگىنامه، شعر و برخى
جزئيات ديگر كه آن را محمدحسين فروغى و ديگران نگاشتهاند (همانجا).
مطلعالشمس در ٣ مجلد به قطع رحلى در تهران از ١٣٠٠ تا ١٣٠٢ق به چاپ سنگى
رسيده است. در پايان جلد اول آن، فهرست كتابخانة آستان قدس رضوي ضميمه
شده، و ظاهراً اين فهرست از جمله نخستين فهارس كتب خطى كتابخانهها در
ادوار اخير است. مطلع الشمس در ١٣٦٢ش به صورت افست تجديد چاپ شد.
٨. التدوين فى جبال شروين، در تاريخ و جغرافياي طبرستان قديم است و مشتمل
بر ديباچه و يك مقدمة علمى. در اين مقدمه راجع به اصل و نژاد سكنة قديم
طبرستان و زبان آنها و جغرافياي كنونى سوادكوه و خلاصة حوادث تاريخ
مازندران و علما و رجال آن نواحى سخن رفته است. يك جدول هم دربارة
حكمرانان مازندران ضميمة اين قسمت است. به گفتة كسروي، مؤلف همة مطالب
اين اثر را از كتب و منابع خارجى اقتباس كرده، و گاه در ترجمة اسامى مرتكب
اشتباه شده است (ص ٥١٧)؛ اما قزوينى آورده است كه بيشتر اين كتاب نيز به
قلم محمدحسين فروغى است (همان، ٥٨ -٥٩). اين كتاب در ١٣١١ق به خط
محمدصادق تويسركانى به چاپ رسيده است.
٩. خيرات حسان، زندگىنامة زنان اسلام و نمونة اشعار زنان شاعر جهان اسلام
است. اعتمادالسلطنه اين كتاب را از اثري تركى به نام مشاهير النسوان كه
نوشتة محمد ذهنى است، ترجمه كرد و در ٣ جلد، آنرا در ميان سالهاي ١٣٠٤ تا
١٣٠٧ق به چاپ رساند و بعدها در ١٣١١ و ١٣١٢ق در حيات خود تجديد چاپ كرد
(مشار، فهرست...، ٢/١٩٦٧). ظاهراً اين كتاب تنها اثر مؤلف است كه در دوران
زندگى خود آنرا تجديد طبع كرده است و معلوم مىشود كه جامعة كتاب خوان آن
روزگار از آن استقبال كردهاند.
١٠. دُرر التيجان فى تاريخ بنى اشكان، در تاريخ سلسلة اشكانى است كه در
آن روزگار اطلاعات بسيار محدودي از آنان در دست بود. قزوينى گويد كه درر
التيجان را نيز محمدحسين فروغى ترجمه و تأليف كرده است (همانجا). درر
التيجان در سالهاي ١٣٠٨ تا ١٣١١ق در ٣ مجلد در تهران به چاپ سنگى رسيده
است.
١١. حجة السعادة فى حجة الشهادة. اين كتاب دربارة حوادث تاريخى مربوط به
واقعة شهادت امام حسين(ع) است كه در ١٣٠٤ق در تهران و در ١٣١٠ق در تبريز
به چاپ رسيده است (مشار، مؤلفين...، ٢/٥٩٥).
١٢. اوزان و مقادير، رسالهاي در باب مقياس اوزان و مقادير در حجم و كيل و
سطح. اين رساله در ٣ فصل است: ١. تواريخ قديمه و جديده؛ ٢. اصول قوانين
اوزان و مقادير؛ ٣. قانون نگارنده براي اوزان و مقادير، و در پايان نتيجة
خيال نگارنده در ٦ فصل كه طى آن پيشنهادهاي خود را ارائه داده است
(منزوي، ١/١٤٠). نسخة خطى آن در كتابخانة ملى ملك موجود است (نك: ملك،
٢/٤٤).
١٣. سفرنامة ناصرالدينشاه به خراسان، يادداشتهاي مربوط به دومين سفر
ناصرالدين شاه به مشهد است كه در ١٣٠٠ق به خط محمدرضا كلهر به چاپ رسيده
است.
١٤. سفرنامة ناصرالدين شاه به مازندران، در ١٣١٤ق در تهران چاپ سنگى شد.
١٥. «رساله دربارة خانقاه و مقبرة صدرالدين ابراهيم بن سعدالدين حموئى
جوينى». خانقاه مذكور در نزديكى تهران است. متن اين رساله را احمد گلچين
معانى تصحيح كرده، و در مجلة دانشكدة ادبيات و علوم انسانى مشهد (س ٧، شم ١)
به چاپ رسانده است.
١٦. تطبيق لغات جغرافيايى قديم و جديد، در ٣ جلد كه در تهران (١٣٠٨ تا
١٣١١ق) به چاپ سنگى رسيده است. اين كتاب در سالهاي اخير تجديد چاپ شده
است.
١٧. سرگذشت خر. اين كتاب رمان مانند، ترجمة يك اثر فرانسوي است با تبديل
اسامى فرانسوي به ايرانى و افزودن اشارههاي تلخ انتقادي از اوضاع سياسى
و اجتماعى ايران. احتمالاً اعتمادالسلطنه آن را در انتقاد از سياستهاي
امينالسلطان ترجمه و عرضه كرده است. از اينرو، ناصرالدين شاه در ابتدا
حكم به توقيف آن داد. از اين كتاب با نامهاي الحمار يحمل اسفاراً و منطق
الحمار و منطق الوحش نيز ياد شده است. اين كتاب در تهران (١٣٠٦ق) بدون قيد
نام نويسنده چاپ سنگى شده است (مينوي، ٦٣٦ -٦٤٠).
١٨. «رساله در شجرة اتراك»، كه در آن نويسنده محض تملق، نسبت شاهان قاجار
را به اشكانيان رساند، اما مقبول طبع ناصرالدين شاه واقع نشد. اين رساله
در مجموعة كتابهاي محسن فروغى شناسايى شده است (افشار، «نكتهاي...»، ١٩٠).
١٩. كتابچة انحصار توتون و تنباكو. اين رساله را در ١٣٠٣ق و ضمن حوادث مربوط
به جريان تنباكو نگاشته است.
٢٠. جغرافى طالقان. اين كتاب را اعتمادالسلطنه شخصاً در ١٣٠١ق گردآوري و
تدوين كرده، و اطلاعات مربوط به جغرافياي قديم و جديد طالقان را همراه با
احوال دانشمندان آنجا بر آن افزوده است (نك: مقدمة جغرافى... ). اين رساله
هنگام سفر نويسنده، همراه شاه، به آن نواحى تأليف شده است و نسخة خطى
آن در كتابخانة ملى است (منزوي، ٦/٣٩٥٥). اين رساله به ضميمة كتاب فشندك
در ١٣٤١ش به چاپ رسيده است.
٢١. «قلعة نور»، متن تصحيح شدة آن همراه با حواشى و تعليقات در ١٣٣٥ش در
مجلة يغما (س ٩، شم ٣) چاپ شده است.
٢٢. سرگذشت مترس هورتستت انگليسى، كه آن را از تركى به فارسى ترجمه، و در
١٣٠٤ق چاپ كرده است. اين كتاب با عنوان سرگذشت خانم انگليسى در بلواي
هند نيز در ١٣١٨ق در بمبئى به چاپ رسيده است.
٢٣. سياحتنامة كاپيتان آتراس به قطب شمال، ترجمهاي از اثر ژول ورن كه در
١٣١١ق به چاپ رسيده، و در ١٣٢١ق به كوشش احمد مستوفى تجديد طبع شده است.
٢٤. طبيب اجباري، ترجمهاي از اثر مولير كه نخستينبار در ١٣٢٢ق در تهران
چاپ شد.
٢٥. عروس اجباري، ترجمهاي از اثر مولير كه در ١٣٢٨ق در تهران به چاپ رسيد.
٢٦. كاداستره، مميزي املاك و اراضى و شمار نفوس كه آن را از فرانسه ترجمه
كرده، و در ١٣٠٧ق به چاپ رسانده است.
٢٧. گرامر، چاپ تهران (١٢٩٣ق).
٢٨. كشف المطالب، به ضميمة قرآن در ١٣٥٣ق چاپ شده است.
٢٩. فلاحت و باغبانى، در تهران (١٣٢٨ق) چاپ شده است.
٣٠. نفع اللسان (لغت فارسى و فرانسه)، در سالهاي ١٢٩٤ و ١٢٩٩ق به چاپ
رسيده است.
٣١. وقايع عظيمه، از بدو خلقت تا زمان ختمى مرتبت (براي همة اين آثار، نك:
مشار، مؤلفين، ٢/٥٩٧ - ٥٩٩).
٣٢. تاريخ فرانسه، در تهران (١٣١٢ق) به چاپ سنگى رسيده است.
٣٣. آئينة سكندري، در شرح حال الكساندر سوم امپراتور روسيه و پدران وي.
نسخهاي از آن كه در ١٣١٣ق به دست محمد بن محمدقلى قزوينى كتابت شده، در
آستان قدس رضوي موجود است (نك: آستان...، ٣/٢).
٣٤. تاريخ انكشاف ينگى دنيا، در تهران (١٢٨٨ق) چاپ شده است.
٣٥. رذائل مردم انگليس. اين كتاب از متن انگليسى ترجمه شده است.
٣٦. تاريخ بابل و نينوا، در بمبئى (١٣١١ق) چاپ گرديده است.
٣٧. تاريخ هرودت.
٣٨. حديقة فصاحت، منتخب سفرنامة اروپاي ناصرالدينشاه و تاريخ ساسانيان و
سرگذشت يك خانم انگليسى. اين كتاب در كلكته (١٩٠٥ و ١٩٠٨م) به چاپ رسيده
است.
٣٩. راه نجات، در تهران چاپ سنگى شده است.
٤٠. سرگذشت مادموازل مونت پانسيو، جلد اول اين ترجمه در ١٣١٢ق در تهران به
چاپ رسيد.
افزون بر آثار مفصل ياد شده، چندين روزنامه و نشريه زير نظر اعتمادالسلطنه
منتشر مىشده است. از جمله بايد از روزنامههاي اطلاع و ايران نام برد كه
وي شخصاً مديريت آنها را برعهده داشت. او در ١٢٨٨ق كه شاه ادارة روزنامهها
را از اعتضادالسلطنه بازپس گرفت، مسئووليتاين مهمرا عهدهدار شد و در
همينسال ٣ روزنامةديگر،يعنى دولتى، ملتى و علمى را تعطيل، و به جاي آنها
روزنامة ايران را (هفتهاي ٣ بار) منتشر كرد (صدر هاشمى، ١/١٩٤، ٣٠٥). از
روزنامههاي ديگر كه وي منتشر كرده، از مريخ در سالهاي ١٢٩٦-١٢٩٧ق، و شرف
در سالهاي ١٣٠٠-١٣٠٩ق مىتوان نام برد (استوري، ٢/٦٩٧).
مآخذ: آدميت، فريدون، انديشة ترقى و حكومت قانون، عصر سپهسالار، تهران،
١٣٥١ش؛ آرينپور، يحيى، از صبا تا نيما، تهران، ١٣٥٥ش؛ آستان قدس، فهرست؛
استوري، چارلز، ادبيات فارسى، تحرير روسى برگل، ترجمة يحيى آرينپور و
ديگران، تهران، ١٣٦٢ش؛ اعتمادالسلطنه، محمدحسن، جغرافى طالقان، تهران،
١٣٠١ق؛ همو، روزنامة خاطرات، به كوشش ايرج افشار، تهران، ١٣٤٥ش؛ افشار،
ايرج، «اجمالى در احوال مؤلف»، روزنامة خاطرات (نك: هم ، اعتمادالسلطنه)؛
همو، «نكتهاي در باب اعتمادالسلطنه»، راهنماي كتاب، تهران، ١٣٤٧ش، س ١١؛
امينالدوله، على، خاطرات سياسى، به كوشش حافظ فرمانفرماييان، تهران،
١٣٤١ش؛ بامداد، مهدي، تاريخ رجال ايران، تهران، ١٣٥٧ش؛ براون، ادوارد،
انقلاب ايران، ترجمة احمد پژوه، تهران، ١٣٣٨ش؛ خان ملك ساسانى، احمد،
سياستگران دورة قاجار، تهران، ١٣٣٨ش؛ شرف، تهران، ١٣٠١ق، شم ٨١؛ صدرهاشمى،
محمد، تاريخ جرائد و مجلات ايران، اصفهان، ١٣٦٣ش؛ صفايى، ابراهيم، اسناد
سياسى، تهران، ١٣٥٢ش؛ ظلالسلطان، مسعود ميرزا، تاريخ مسعودي، تهران،
١٣٦٣ش؛ قزوينى، محمد، «وفيات معاصرين»، يادگار، تهران، آبان ١٣٢٧، س ٥، شم
٣؛ همو، يادداشتها، به كوشش ايرج افشار، تهران، ١٣٥٨ش؛ كتيرايى، محمود،
تعليقات بر خلسة اعتمادالسلطنه، تهران، ١٣٤٨ش؛ كسروي، احمد، كاروند، به كوشش
يحيى ذكاء، تهران، ١٣٥٦ش؛ مستوفى، عبدالله، شرح زندگانى من، تهران،
١٣٤١ش؛ مشار، خانبابا، فهرست كتابهاي چاپى فارسى، تهران، ١٣٥٠ش؛ همو،
مؤلفين كتب چاپى فارسى و عربى، تهران، ١٣٤٠ش؛ مشيري، محمد، مقدمه بر صدر
التواريخ اعتمادالسلطنه، تهران، ١٣٥٧ش؛ ملك، خطى؛ منزوي، خطى؛ مينوي،
مجتبى، «سرگذشت خر»، راهنماي كتاب، تهران، ١٣٥٤ش، س ١٨، شم ٧-٩؛
ناظمالاسلام كرمانى، محمد، تاريخ بيداري ايرانيان، به كوشش علىاكبر سعيدي
سيرجانى، تهران، ١٣٥٧ش؛ نوايى، عبدالحسين، پيشگفتار مرآت البلدان
اعتمادالسلطنه، تهران، ١٣٦٧ش؛ وحيد، تهران، ١٣٥٣ش، س ١٤، شم ٢٠١؛ هدايت،
مهديقلى، گزارش ايران، به كوشش محمدعلى صوتى، تهران، ١٣٦٣ش.
سيدعلى آلداود