دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٦٢٦
| اصلح كشميري جلد: ٩ شماره مقاله:٣٦٢٦ |
اَصْلَحِ كَشْميري، محمد، ازتذكرهنويسانوشاعرانفارسىزبانشبه قاره
در سدة ١٢ق/١٨م، متخلص به ميرزا و نيز اشهر. نياكان او هندو مذهب بودند.
بهگفتة مؤلف واقعات كشمير، پدرش اسلمخان سالم كشميري (د ١١١٩ق) به اتفاق
٣ برادر ديگر خود در خدمت شيخ محسن فانى كشميري (د ١٠٨٢ق) اسلام آورد (نك:
راشدي، ١٢٢). اصلح در خاندانى اهل علم و ادب، زاده شد. پدرش سالم از
سرايندگان خوش ذوق بود و در انشا پردازي و خوشنويسى نيز مهارت داشت. برادر،
عموها و ديگر نزديكان وي نيز به فارسى شعر مىسرودند. اصلح خود شرح حال و
اشعار آنان را در تذكرة شعراي كشمير آورده است (نك: ص ٥، ١٧، ٣٣، ٥٧، ١٤٢،
٢٣٦، ٢٥١، ٣٥٩، ٣٨٨).
از زندگى اصلح اطلاع چندانى در دست نيست. او در تذكره به توضيحى مختصر
دربارة خويش بسنده كرده است (نك: ص ١٣). از اين اشارة وي كه خود را «از
خانهزادان موروثىِ... محمدشاه» خوانده (همانجا)،و نيز با توجه بهاينكه
پدرش در دستگاهاعظمشاه (د١١١٨ق) فرزند اورنگ زيب، منصبى داشته است (نك:
همو، ١١٥-١١٦)، برمىآيد كه دوران نخست زندگانيش در دربار سپري شده، و هم از
آن روي با اهل فضل و ادب و به تعبير خود (ص ١٣) «صاحب كمالان» همنشينى
داشته كه از آن ميان وي از عبدالحكيم ساطع كشميري (د ١١٤٣ق)، از
سرايندگان و نثرنويسان آن دوره، با عنوان استاد خويش ياد كرده است (ص
١١٠).
از آثار برجا ماندة اصلح، چنانكه اشاره شد، تذكرهاي است در شرح حال شعراي
پارسىگوي كه آن را در حدود سال ١١٥٩ق در كشمير تأليف كرده (راشدي، ١٦-١٧)،
و خود نامى بر آن ننهاده است، اما مصحح كتاب، حسامالدين راشدي (د
١٣٦١ش/١٩٨٢م) به استناد يادداشتى كه به خط تازهتر روي نسخة خطى كراچى
آمده، آن را تذكرة شعراي كشمير ناميده است (ص ١٤). در اين تذكره، شرح حال
٣٠٥ شاعر گرد آمده است كه از آن ميان ١١١ تن متعلق به كشميرند؛ ديگر
سخنسرايان، از ساير نقاط هندوستان و نيز ايرانيان مسافر و مهاجر به آن
سرزمين برگزيده شدهاند (گلچينمعانى، ١/٢٩٢). بدينسبب، نمىتوان اين اثر را
صرفاً تذكرة شعراي كشمير دانست (نوشاهى، ١٩١- ١٩٢). اصلح، خود اين تذكره را
شرح حال شاعرانى دانسته كه از روزگار «خُلد مكان» (احتمالاً اورنگ زيب، حك
١٠٦٩- ١١١٨ق)، تا زمان محمدشاه (حك ١١٣١-١١٦١ق)، در هند مىزيستهاند (ص ٢)،
اما در آن شرح حال برخى از شاعران پيش از دورة اورنگ زيب چون الهام،
خصالى، ذهنى، صيدي، مشربى و نامى نيز آمده است (نك: ص ٢١، ٦٦، ٦٩، ٢٣٩،
٤١٢، ٤٧٩). نثر كتاب پُر تكلف و مصنوع، و شرح حالها بسيار مختصر و فاقد نكات
تاريخى است (گلچينمعانى، ١/٢٩١- ٢٩٢).
احمدعلى هاشمى سنديلوي (ه م) گزيدة تذكرة اصلح را در انيس العاشقين خود
آورده است (شيرانى، ١٣٩، ١٤٤). حسامالدين راشدي هم تكملهاي بر تذكرة اصلح
نوشته، و آن را به همان عنوان تذكرة شعراي كشمير در ٤ مجلد به چاپ رسانده
است.
مآخذ: اصلح كشميري، محمد، تذكرة شعراي كشمير، بهكوشش حسامالدين راشدي،
لاهور، ١٩٨٣م؛ راشدي، حسامالدين، مقدمه و حاشيه بر تذكرة شعراي كشمير (نك:
هم ، اصلح)؛ شيرانى، مظهر محمود، «تذكرة مخزن الغرائب و انيس العاشقين»،
تحقيق، جام شورو، ١٩٩٢م، شم ٦؛ گلچين معانى، احمد، تاريخ تذكرههاي فارسى،
تهران، ١٣٤٨ش؛ نوشاهى، عارف، « تذكرة شعراي كشمير مؤلفه اصلح»، تحقيق،
جامشورو، ١٩٩٢م، شم ٦ . عارف نوشاهى