دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٦٠٣
| اصحاب قريه جلد: ٩ شماره مقاله:٣٦٠٣ |
اَصْحابِ قَرْيه، قومى شهرنشين كه در قرآن كريم (يس/٣٦/١٣ به بعد)
از آنان ياد گرديده، و در منابع گاه بدانان اصحاب ياسين نيز گفته شده
است. در قرآن كريم، سخن از آن است كه خداوند دو پيامبر را به سوي اصحاب
قريه فرستاد و چون آنان فرستادگان الهى را تكذيب كردند، پيامبر سومى براي
پشتيبانى آن دو مبعوث شد. سخن كفار اصحاب قريه به رسولان، آن بود كه شما
همانند ما بشريد و در دعوي پيامبري و نزول وحى، سخن به دروغ مىگوييد. با
تأكيد پيامبران بر امر ابلاغ، اصحاب قريه آنان را به شكنجه و سنگباران
تهديد كردند. در اثناي محاجة كفار با پيامبران، از آن سوي شهر مردي دوان
دوان فرارسيد و قوم را به پيروي رسولان، پرستش آفريدگار يكتا و ترك خدايان
دروغين بازخواند. سخن قرآن كريم در بارة اصحاب قريه با وعدة ورود اين مؤمن
به بهشت و نزول عذابى ناگهانى بر كافران پايان يافته است.
آنچه در روايات افزون بر مضامين ياد شده در قرآن كريم مىتوان يافت، چنين
است: روايات متفقاً شهر اين قوم را همان شهر باستانى انطاكيه دانستهاند
(نك: قمى، ٢/٢١٣؛ طبري، ٢/١٨ به بعد؛ مسعودي، ١/٧٩؛ ثعلبى، ٤٠٤- ٤٠٥؛ طوسى،
٨/٤١٠؛ سيوطى، ٥/٢٦١). از منابع تاريخى چنين برمىآيد كه انطاكيه در حدود ٣٠٠
ق م تأسيس گرديد، تا ٦٤م تختگاه سلوكيان بود و بعد به دست روميان افتاد.
بر پاية منابع كهن مسيحى، در سدة ١ م، دين مسيح توسط بارنابا و پولس به
اين شهر رسيد و به رغم مشقات فراوان، اين شهر پس از فلسطين به عنوان
پايگاه دوم مسيحيت درآمد (نك: اعمال رسولان، ١١: ٢٦، رسالة اول پطرس، ٤:١٦؛
نيز ه د، انطاكيه).
در بارة نام پادشاهى كه در زمان رخداد واقعه بر انطاكيه حكومت مىكرد، اغلب
منابع اسلامى سكوت كردهاند و تنها در روايتى از وهب بن منبه و كعب الاحبار
آمده كه نام وي آنتيوخوس بوده است (در نسخ ثعلبى با ضبط محرف ابطيخيس)؛
اما بايد توجه داشت كه آنتيوخوس نام ١٣ تن از پادشاهان سلوكى بوده كه
آخرين ايشان در ٦٤ قم از سلطنت خلع شده است، در حالى كه اغلب روايات
دلالت بر اين دارند كه واقعة مورد نظر پس از ميلاد حضرت مسيح (ع) رخ داده
است (طبري، ٢/١٨ به بعد؛ ثعلبى، ٤٠٤).
دربارة هويت ٣ رسول فرستاده شده به سوي اصحاب قريه نيز ميان روايات،
ناهمخوانيهايى به چشم مىخورد: بيشتر مفسران اين ٣ رسول را ٣ تن از حواريان
حضرت عيسى(ع) مىدانند كه توسط آن حضرت، يا به امر مستقيم الهى به سوي
اصحاب قريه روانه شدهاند. اغلب نام دو رسول نخست را شمعون (نام ديگر
پطرس) و يوحنا، و نام رسول سوم را پولس آوردهاند، ولى مسعودي از قول همة
مسيحيان و بعضى مسلمين نام دو رسول اول را پطرس و توما، و نام رسول سوم
را پولس ياد كرده است. گذشته از اينها، در روايتى از مقاتل آمده كه نام
اين ٣ تن به ترتيب يومان و مالوس و شمعون (با تحريفى آشكار در ضبط نامها)
بوده است. در روايتى ديگر كه از كعب الاحبار و وهب بن منبه و به طريقى
ضعيف از ابن عباس نقل شده، نام ايشان به ترتيب صادق، صدوق و شلوم
آمده، و هرگز به اينكه آنان از حواريون عيسى(ع) بودهاند، اشاره نشده
است. در پايان بايد به رواياتى غريب از وهب بن منبه و ابن اسحاق توجه
كرد كه نام آن دو را فاروفى و رومافى آوردهاند (نك: طبري، همانجا؛ مسعودي،
ثعلبى، همانجاها؛ طبرسى، ٨/٤١٨؛ سيوطى، همانجا). گفتنى است كه از ميان
نامهاي ياد شده، تنها شمعون، يوحنا، پولس و توما در منابع مسيحى هويت روشنى
دارند و در شمار ياران حضرت عيسى(ع) از آنان ياد مىشود.
اما در مورد هويت شخص مؤمنى كه در جريان ستيزهجوييهاي اصحاب قريه، «از آن
سوي شهر ... دوان دوان آمد»، در منابع تفسيري اختلافى ديده نمىشود. روايات
به اتفاق، نام او را حبيب دانستهاند و در متون اسلامى به وي عنوان «صاحب
يس» داده شده، و گاه با تعبير حبيب نجار از او ياد شده است (در بارة وي،
نك: ه د، آل ياسين).
گذشته از آنچه ذكر شد، در روايات دربارة اصل داستان نيز تفصيلاتى وارد شده
است. در اين ميان مهمترين مسأله، داستان مناظرة بين رسول اول و دوم و
رسول سوم است. اين قصه از امام باقر و صادق(ع) روايت شده، و ثعلبى شكل
ديگري از آن را به وهب بن منبه نسبت داده است. مضمون حكايت اين است
كه خداوند دو رسول را به انطاكيه فرستاد و پادشاه انطاكيه آن دو را دستگير و
در بتكدهاي زندانى كرد. سپس خداوند رسول سومى را به انطاكيه فرستاد و او
نزد پادشاه رفته، با زيركى خود را به وي نزديك گردانيد. روزي نزد پادشاه از
آن دو محبوس سخن به ميان آورد و از او اجازت خواست تا با آنان مناظره كند.
در اثناي مناظره، رسول سوم چند بار از دو رسول اول و دوم خواست تا كوران و
زمينگيران را شفا دهند و چون ايشان به اذن خدا آنان را شفا دادند، رسول
سوم از آن دو خواست تا مردهاي را زنده كنند. در حديث امامان باقر و
صادق(ع) آمده است كه پس از زنده شدن مرده، پادشاه و تمام اهل مملكت او
به دين خدا ايمان آوردند. روايت وهب كمى به قرآن كريم نزديكتر شده، و
حاكى از آن است كه پادشاه به همراه جمعى ايمان آوردند و جمعى به كفر خود
باقى ماندند. در مقايسه ميان اين شكل داستان روايى و آيات قرآنى روشن
مىشود كه روح آن با آيات مورد نظر سازگاري ندارد؛ نخست به دليل آنكه طبق
نص قرآنى، بيشتر قريب به اتفاق قوم بر كفر خود باقى ماندند و مستوجب عذاب
الهى گشتند، و ديگر آنكه در داستان روايى نقش مؤمن صاحب يس حذف شده است
(نك: قمى، ٢/٢١٢؛ مسعودي، ١/٨٠؛ ثعلبى، ٤٠٥؛ طبرسى، ٨/٤٢٠؛ راوندي، ٢٧٤ -
٢٧٥).
به هر حال نه تنها داستان اخير با نص قرآنى سازگاري ندارد، بلكه در داستان
مشهور كه شهر اصحاب قريه را انطاكيه مىشمرد و رسولان سهگانه را ٣ تن از
حواريون عيسى(ع) معرفى مىكند، اگر چه مضامين تا اندازهاي با منابع دينى
مسيحى سازگار است، اما در برخى عناصر داستان تفاوتهايى نيز به چشم مىخورد.
جريان رفتن برنابا و پولس به انطاكيه، و تبليغ دين مسيح در آن ديار،در
كتاب اعمال رسولان به خصوص در بابهاي يازدهم تا سيزدهم به تفصيل وارد
شده است، اما با روايات ياد شده و حتى با نص قرآنى تفاوتهايى در عناصر
اساسى دارد؛ بنابر اين نمىتوان گفت كه داستان مورد نظر قرآن كريم، عيناً
سرگذشت حواريان عيسى(ع) در انطاكيه است.
مآخذ: ثعلبى، احمد، قصص الانبياء، بيروت، ١٤٠١ق/١٩٨١م؛ راوندي، سعيد، قصص
الانبياء، به كوشش غلامرضا عرفانيان، مشهد، ١٤٠٩ق؛ سيوطى، الدر المنثور،
قاهره، ١٣١٤ق؛ طبرسى، فضل، مجمع البيان، صيدا، ١٣٣٣ق؛ طبري، تاريخ؛ طوسى،
محمد، التبيان، بهكوشش احمد حبيب قصير عاملى، نجف، ١٣٧٦ق/١٩٥٧م؛ عهد جديد؛
قرآن كريم؛ قمى، على، تفسير، نجف، ١٣٨٦-١٣٨٧ق؛ مسعودي، على، مروج الذهب،
، به كوشش يوسف اسعد داغر، بيروت، ١٣٨٥ق/١٩٦٦م.
بخش فقه، علوم قرآنى و حديث (رب)
ن * ١ * (رب) ١٦/١١/٧٥
ن * ٢ * (رب) ١٨/١١/٧٥