دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٥٨٣
| اشهب جلد: ٩ شماره مقاله:٣٥٨٣ |
اَشْهَب، ابوعمرو اشهب بن عبدالعزيز بن داوود بن ابراهيم عامري جعدي
(د رجب ٢٠٤/ژانوية ٨٢٠)، از مشاهير شاگردان مصري مالك ابن انس. در منابع
چنين آمده است كه اشهب لقب او، و نامش مسكين بوده است (ابن عبدالبر، ٥١؛
قاضى عياض، ٢/٤٤٧). نسبت عامري نشانة انتساب او به عامر بن صعصعه است و
نسبت جعدي به تيرة بنى جعده بازمىگردد (نك: سمعانى، ٤/١١٣).
تاريخ تولد او را سالهاي ١٤٠ يا ١٥٠ق ياد كردهاند كه سال ١٤٠ق شهرتى بيشتر
دارد (نك: بسوي، ١/١٩٥؛ ابن عبدالبر، همانجا؛ قاضى عياض، ٢/٤٥٢؛ ابن خلكان،
١/٢٣٨). اشهب نزد بزرگانى چند از مدينه و مصر (ابواسحاق، ١٢٨) كه در رأس
ايشان مىتوان از مالك بن انس نام برد، كسب دانش كرد. از ديگر استادان وي
مىتوان اينان را نام برد: سفيان بن عيينه، ليث بن سعد، فضيل بن عياض،
ابن لهيعه، موسى بن معاوية صمادحى، عبدالعزيز دراوردي، يحيى بن ايوب
مصري، سليمان ابن بلال و سعد بن عبدالله معافري (ابن ابى حاتم، ١(١)/٣٤٢؛
قاضى عياض، همانجا؛ مزي، ٣/٢٩٦). با بهرهگيري از چنين شيوخى، اشهب در فقه
و حديث به درجهاي رفيع رسيد؛ چنانكه مؤلف العيون و الحدائق او را از
بزرگان فقهاي مالكى خوانده (ص ٣٦١)، و ابن حبان وي را از ثقات راويان
معرفى كرده است (٨/١٣٦). اشهب خود به سان فقيه و محدثى برجسته در مصر به
آموزش پرداخت و شاگردان بسياري نزد او دانش آموختند كه از آن جمله مىتوان
اينان را نام برد: محمد و عبدالرحمان فرزندان عبدالله بن عبدالحكم، سحنون
بن سعيد، عبدالملك بن حبيب، حارث بن مسكين، يونس صدفى، عيسى بن محمد
ابن نحاس، اسماعيل بن عمر و غافقى و سليمان بن داوود مهري (نك: ابن ابى
حاتم، همانجا؛ ابن عبدالحكم، ٢، جم؛ كندي، ٣٤٦؛ قاضى عياض، ٢/٤٤٧؛ مزي،
٣/٢٩٦-٢٩٧).
اشهب همسو با ابن قاسم و ابن وهب دو شاگرد ديگر مالك، در مصر به ترويج
مذهب استاد خويش پرداخت. ميان اشهب و ابن قاسم، مناقشاتى نيز وجود داشته
كه ظاهراً منشأ آن سماع گوناگون آنان از مالك بوده است. بنابر آنچه در
منابع مربوط به زندگانى اشهب به چشم مىخورد، رقابتى - كه چندان هم
صميمانه و دوستانه نبوده - بين او و ابن قاسم وجود داشته است؛ مثلاً بر
پاية نقلى از قاضى عياض، در مجلس پرسش و پاسخ اسد بن فرات (ه م) و ابن
قاسم، اشهب حضور داشته، و در مسائلى با ابن قاسم مخالفت كرده است. همچنين
در جايى ديگر آمده است كه ابن قاسم در پاسخ به پرسشى نظر مالك را مطرح
كرده است و اشهب كه در مجلس حاضر بوده، از پاسخ ابن قاسم روي برتافته، و
سخنى را كه وي از مالك نقل نموده، انكار كرده است (قاضى عياض، ٢/٤٥٠).
نيز گفتهاند اين دو بر سر قولى از استاد در مسألهاي اختلاف داشتهاند و هر
يك با روايات خود از مالك، قول ديگري را مردود مىشمرده است، تا آنكه ابن
وهب با ذكر اين مطلب كه مالك هر دو قول را داشته، به اختلاف خاتمه داده
است (همو، ٢/٤٤٦، براي برخى اختلافات، نيز نك: ٢/٤٤٩؛ ونشريسى، ١/١٥٢).
زمانى كه عبدالرحمان بن عبدالله عمري بر مسند قضاي مصر بود، اشهب در حل
مسائل مختلف او را مساعدت مىكرد (كندي، ٣٩٥؛ قاضى عياض، ٢/٤٤٨). او مدتى
نيز متصدي خراج مصر بود (ذهبى، تاريخ...، ٦٤) و به گفتة ابوعبدالله قضاعى
صاحب ثروتى بسيار شد (ابن خلكان، ١/١٣٨- ٢٣٩). برخى بر آنند كه سبب اصلى
مخالفتهاي ابن قاسم با اشهب پذيرفتن اين منصب از جانب او بود (نك:
العيون...، ٣٦١-٣٦٢). به هر حال، در مقام داوري و مقايسة جايگاه فقهى اشهب
و ابن قاسم، سخنانى گوناگون گفته شده است: برخى چون محمد بن عبدالحكم،
اشهب را از ابن قاسم فقيهتر دانستهاند (نك: بيهقى، ٢/٣٥٦؛ ذهبى، سير...،
٩/٥٠٢ -٥٠٣)، و برخى چون محمد بن عمربن لبابه، نظري برخلاف آن دادهاند
(نك: ابن عبدالبر، ٥٢؛ ذهبى، همان، ٩/٥٠١، نيز تاريخ، ٦٦، كه اشهب را تنها در
حديث از ابن قاسم برتر دانسته است). بههر روي شايان ذكر است كه رياست
فقهى مصر براي اشهب تنها پس از وفات ابن قاسم حاصل شد (ابواسحاق، ١٢٨).
گفتنى است آنگاه كه شافعى به مصر درآمد، اشهب در مسائل مختلف فقهى با او
مباحثاتى داشت و در پى اين برخوردها بود كه شافعى در حق اشهب مىگفت كه
در مصر كسى را فقيهتر از اشهب نديده است (ابن عبدالبر، ١١٢، ١١٣، براي رابطة
اين دو، نيز نك: ٥٢؛ بيهقى، ٢/٧٤؛ سمعانى، ٤/١١٣). به هر تقدير چنين مىنمايد
كه تأثير پذيري اشهب از اين مجالسات اندك نبوده است و شايد اين امر با
اين نكته معلوم كه اشهب در پارهاي از فتاويش در كنار ابن عبدالحكم -
شاگرد خاص شافعى - و در مقابلِ برخى از بزرگان مالكى قرار گرفته است (مثلاً
نك: ابن فرحون، درة...، ٢٠٢)، بىارتباط نبوده باشد. در مجموع، اشهب كه با
فراگيري فقه نزد مدنيان و مصريان در رديف برجستهترين فقهاي طبقة سوم
مالكى در مصر قرار گرفته بود (ابن حبيب، ١٧٧؛ ابواسحاق، همانجا)، اندكى پس
از مرگ شافعى در اثر بيماري درگذشت (قاضى عياض، ٢/٤٥٢-٤٥٣؛ ابن عبدالبر، ٥١
-٥٢) و پيكرش در قرافة كوچك مصر به خاك سپرده شد (نك: هروي، ٣٨؛ ياقوت،
٤/٥٥٥؛ نيز ابنخلكان، ١/٢٣٨).
آراء فقهى اشهب در جاي جاي كتب فقه مالكى پراكنده است و در بسياري از
اين آراء، وي نظري در مقابل رأي مالك بيان داشته است (مثلاً نك: ابن
فرحون، همان، ١٨٠، ٢٠٧، ٢١٧). مجموعاً اشهب را مىتوان در ميان مجتهدان
«منتسب» قرار داد، به اين معنى كه او در اصول و كليات تابع مالك بوده، و
بر اساس آن كليات، در فروع به استنباط احكام مىپرداخته است (نك: ابوزهره،
٤٧١).
اشهب صاحب آثاري نيز بوده است؛ چنانكه ابن عبدالبر كتابى در فقه به او
نسبت داده، كه سعيد بن حسان آن را روايت مىكرده است (ص ٥٢) و چه بسا
اشارة او به نوشتههايى باشد كه عبدالله بن عبدالحكم آنها را با عنوان
المختصر الكبير فى الفقه تلخيص كرده است (نك: فاسى، ٢/٤٨٣-٤٨٤؛ I/٤٦٧-٤٦٨
.(GAS, قاضى عياض نيز از دو اثر وي با عناوين الاختلاف فى القسامة و كتابى
در فضايل عمربن عبدالعزيز نام برده است (٢/٤٤٩). همچنين اشهب يكى از
راويان موطأ مالك بود كه روايت او مورد وثوق دانسته شده است (نك: ابن
عبدالبر، ٥٢؛ براي روايت الموطأ و سماعات وي، نك: ابن رشد، ١/٤٣٣، جم؛
عبدالباقى، «و»). سرانجام بايد به اثري از محمد بن عبدالحكم با عنوان اختصار
كتب اشهب اشاره كرد كه در آن برگرفتههايى از آثار او را تدوين كرده بوده
است (نك: ابن فرحون، الديباج...، ٢/١٦٥؛ داوودي، ٢/١٧٩).
مآخذ: ابن ابى حاتم، عبدالرحمان، الجرح و التعديل، حيدرآباد دكن، ١٣٧١ق/
١٩٥٢م؛ ابن حبان، محمد، الثقات، حيدرآباد دكن، ١٤٠٢ق/١٩٨٢م؛ ابن حبيب،
عبدالملك، التاريخ، به كوشش خرخه آگواده، مادريد، ١٩٩١م؛ ابن خلكان،
وفيات؛ ابن رشد، محمد، البيان و التحصيل، به كوشش محمد حجى، بيروت،
١٤٠٨ق/١٩٨٨م؛ ابنعبدالبر، يوسف، الانتقاء، بيروت، دارالكتب العلميه؛ ابن
عبدالحكم، عبدالرحمان، فتوح مصر و اخبارها، بغداد، ١٩٢٠م؛ ابن فرحون،
ابراهيم، درة الغواص، به كوشش محمد ابو اجفان و عثمان بطيخ، بيروت،
١٤٠٦ق/١٩٨٥م؛ همو، الديباج المذهب، به كوشش محمد احمدي ابوالنور، قاهره،
١٣٩٤ق/١٩٧٤م؛ ابواسحاق شيرازي، ابراهيم، طبقات الفقهاء، بغداد، ١٣٥٦ق؛
ابوزهره، محمد، مالك، حياته و عصره، قاهره، ١٩٥٢م؛ بسوي، يعقوب، المعرفة و
التاريخ، به كوشش اكرم ضياء عمري، بغداد، ١٣٩٤ق/ ١٩٧٤م؛ بيهقى، احمد،
مناقب الشافعى، به كوشش احمد صقر، قاهره، مكتبة دارالتراث؛ داوودي، محمد،
طبقات المفسرين، بيروت، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛ ذهبى، محمد، تاريخ الاسلام، سالهاي
٢٠١-٢١٠ق، به كوشش عمر عبدالسلام تدمري، بيروت، دارالكتاب العربى؛ همو، سير
اعلام النبلاء، به كوشش شعيب ارنؤوط و ديگران، بيروت، ١٤٠٦ق/١٩٨٦م؛
سمعانى، عبدالكريم، الانساب، به كوشش عبدالله عمر بارودي، بيروت،
١٤٠٨ق/١٩٨٨م؛ عبدالباقى، محمد فؤاد، مقدمه بر موطأ مالك، بيروت، ١٤٠٦ق؛
العيون و الحدائق، به كوشش دخويه، ليدن، ١٨٦٩م؛ فاسى، محمد عابد، فهرس
مخطوطات خزانة القرويين، دارالبيضاء، ١٤٠٠ق/١٩٨٠م؛ قاضى عياض، ترتيب
المدارك، به كوشش احمد بكير محمود، طرابلس، ١٣٨٧ق/١٩٦٧م؛ كندي، محمد، الولاة
و القضاة، به كوشش روون گست، بيروت، ١٩٠٨م؛ مزي، يوسف، تهذيب الكمال، به
كوشش بشار عواد معروف، بيروت، ١٤١٣ق/١٩٩٢م؛ ونشريسى، احمد، المعيار المعرب،
بيروت، ١٤٠١ق/١٩٨١م؛ هروي، على، الاشارات الى معرفة الزيارات، به كوشش ژ.
سوردل و تومين، دمشق، ١٩٥٢م؛ ياقوت، بلدان؛ نيز: GAS.
فرامرز حاجمنوچهري (ز) ١٤/٦/٧٥ (ز) ن ١- ٦/٩/٧٥ (ز) ن ٢- ١٠/٩/٧٥