دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٥٦٠
| اشرفى سمرقندي جلد: ٩ شماره مقاله:٣٥٦٠ |
اَشْرَفىِ سَمَرْقَنْدي (يا اشرف سمرقندي)، معينالدين، شاعر سدة
٦ق/١٢م. چون سيدحسن غزنوي، از شعراي پيش از او اشرف تخلص مىكرد،
معينالدين به اشرف ثانى شهرت يافت، اما در اشعار خويش اشرفى تخلص مىكرد
(آذر، ٣٤٧؛ هدايت، رياض العارفين، ٢٨١). صاحب تذكرة روز روشن او را از اخلاف
سيدحسن غزنوي دانسته است (نك: صبا، ٥٣). وي در سمرقند زاده شد (آذر، همانجا؛
كوپاموي، ٢٦).
از زندگى اشرفى آگاهى اندكى در دست است. گويند چندي به «انتظام امور
شرعيه» پرداخت و چنان به عدالت رفتار كرد كه تا مدتها حكام و سلاطين پس از
وي از قانون او پيروي مىكردند (آذر، همانجا؛ زنوزي، ٧٩٢؛ آفتاب راي، ١/٥٩).
در زمان يبغو ملكشاه چندي به هرات آمد(آذر،آفتابراي،همانجاها).عوفىدر
ستايشاز محمدخوارزمشاه از وي نقل كرده است (١/٣٩١). همو، اشرفى را در
٥٩٧ق/١٢٠١م در بخارا ديده، و شعري از او شنيده بوده است (همانجا)، از اين
رو تاريخهاي ٥١٥، ٥٥٩، ٥٩٠ و ٥٩٥ق كه براي درگذشت وي داده شده (صبا،
كوپاموي، آذر، همانجاها؛ هدايت، مجمع الفصحا، ١/٢٦٥) درست نمىنمايد.
عوفى وي را در بديههگويى و لطيفه پردازي چيره دست دانسته است (١/٣٩٠). در
سرودههاي وي گاه اشارات نجومى نيز ديده مىشود (نك: رازي، ٣/٣٦٤). غالب
تذكرهها برخى از ابيات نغز او را آوردهاند (نك: عوفى، ١/٣٩٠-٣٩٢؛ آذر، زنوزي،
هدايت، همانجاها؛ رازي، ٣/٣٦٢- ٣٦٨). به گفتة ميرزاي سنگلاخ، ميرزا محمد شفيعا
ديوان اشرفى را استنساخ كرده بود (ص ١٣٠)، و نفيسى گويد كه ديوان وي شامل
دو هزار بيت در دست است (١/٨٧). نسخة خطى گزيدة ديوان او در كتابخانة گنج
بخش اسلام آباد به شمارة ٦٨٧ ،١٢موجود است (ملك تيموري، ١٧٨).
مآخذ: آذربيگدلى، لطفعلى، آتشكده، بمبئى، ١٢٧٧ق؛ آفتاب راي لكهنوي، رياض
العارفين، به كوشش حسام الدين راشدي، تهران، ١٣٩٦ق/١٩٧٧م؛ رازي، امين
احمد، هفت اقليم به كوشش جواد فاضل، تهران، ١٣٤٠ش؛ زنوزي، محمد حسن، رياض
الجنة، نسخة خطى كتابخانة ملى تبريز، شم ٣٥٧٨؛ صبا، محمد مظفر حسين، تذكرة روز
روشن، به كوشش محمد حسين ركن زادة آدميت، تهران، ١٣٤٣ش؛ عوفى، محمد، لباب
الالباب، به كوشش ادوارد براون، ليدن، ١٩٠٦م؛ كوپاموي، محمد قدرت الله،
نتايج الافكار، بمبئى، ١٣٣٦ش؛ ملك تيموري، داوود، «اشرفى سمرقندي سرايندة
[قرن] ششم هجري»، دانش، اسلام آباد، ١٣٦٦ش، شم ١٢؛ ميرزاي سنگلاخ، امتحان
الفضلا، تبريز، ١٢٩١ق؛ نفيسى، سعيد، تاريخ نظم و نثر در ايران و در زبان
فارسى، تهران، ١٣٤٤ش؛ هدايت، رضاقلى، رياض العارفين، تهران، ١٣١٦ش؛ همو،
مجمع الفصحا، به كوشش مظاهر مصفا، تهران، ١٣٣٦ش. كيانوش صديق (ز) ٩/٣/٧٥ (ز)
ن ١- ٤/٩/٧٥ (ز) ن ٢- ١٠/٩/٧٥