دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٥٥٧
| اشرف مراغى جلد: ٩ شماره مقاله:٣٥٥٧ |
اَشْرَفِ مَراغى، ابوعلى حسين بن حسن مراغى تبريزي، شاعر سدة ٩ق.
وي را اشرف خيابانى، اشرف هراتى و درويش اشرف نيز گفتهاند (تربيت، ١٤٧؛
خيامپور، ٤٣، ٤٤؛ اته، ١٧٨؛ نخجوانى، ٣١٢). دربارة زندگى او آگاهى بسيار
اندكى در دست است. نام وي در مآخذ نزديك بهروزگار شاعر ديده نمىشود؛ تنها
چند مأخذ از جمله عليشير نوايى (ص ١١) و اوحدي (ص ٥٥٢) از وي ياد كردهاند،
اما اين هر دو وي را شرف خيابانى ناميدهاند.
اشرف از شاعران صوفى مشرب و منسوب به فرقة نعمتاللهى است (نخجوانى،
همانجا) كه احتمالاً بيشتر عمر خود را در تبريز، مراغه و بغداد گذرانده است
(دولتآبادي،٢/٩٧٢-٩٧٣؛عليشيرنوايى،همانجا). بهگفتة هرمان اِته (ص ٨٤، ١٧٨)
وي در روزگار سلطنت شاهرخ در هرات مىزيسته، و احتمالاً از همينروي به
اشرف هراتى نيز شهرت يافته بوده است (نيز نك: منزوي، ٤/٢٦٧١). وي معاصر
نظامالدين قاري و شاه نعمتالله ولى بوده است. نظامالدين يكى از اشعار
وي را استقبال كرده (ص ٩٣-٩٤) و اشرف قصيده و ماده تاريخى در وفات شاه
نعمتالله ولى سروده است (دولتآبادي، ٢/٩٧٥).
در ديوان اشرف كه نزديك به ٦ هزار بيت دارد و در آن در انواع شعر از جمله
قصيده، غزل، مثنوي و ترجيعبند طبعآزمايى كرده، هيچ شعري در ستايش و يا
هجو كسى ديده نمىشود (نخجوانى، دولتآبادي، همانجاها). اشعارش بيشتر داراي
مضامين اخلاقى و عرفانى و تقريباً تهى از باريك انديشيها و صور خيال شاعرانه
است (براي نمونهاي از اشعار وي، نك: نخجوانى، ٣١٤- ٣١٨).
گفتهاند كه اشرف سالها ملازم و معاشر شاهزاده پير بوداق از شاهزادگان
قراقويونلو بوده است و چندان به وي دلبستگى داشته كه پس از كشته شدن او
به دست پدرش جهانشاه، بغداد را ترك كرد و به تبريز آمد و تا پايان عمر از
آميزش با مردم خودداري كرد. با اينهمه در ديوان وي شعري دربارة اين دوست
صميمى و احتمالاً ولى نعمت او ديده نمىشود (همو، ٣١٣؛ دولتآبادي،
٢/٩٧٢-٩٧٣). شايد همين گوشهگيري و دوري از مردم (اوحدي، همانجا) سبب گمنامى
او بوده است.
دربارة تاريخ درگذشت اشرف مراغى اختلاف است. به گزارش صحف ابراهيم وي
پس از كشته شدن پير بوداق به تبريز بازگشت و «در بر روي مردم ببست و
تازنده بود، در مجلس كسى نرفت، تا سنة ٨٥٤ق از اين دار ناپايدار درگذشت»
(نك: دولتآبادي، همانجا). اگر بتوان به گزارش صحف ابراهيم دربارة مسافرت
وي به تبريز اعتماد كرد - كه البته برخى قراين نيز آن را تأييد مىكند -
مىتوان گفت كه وي پس از ٨٧٠ يا ٨٧١ق درگذشته است، زيرا به نوشتة التاريخ
الغياثى (٥/٢٩١) پير بوداق در روز يكشنبه دوم ذيقعدة ٨٧٠ق و بنابر گزارش
ابوبكر طهرانى (ص ٥١٦)، در ٨٧١ق كشته شده است. از اينرو گزارش صحف
ابراهيم دربارة تاريخ درگذشت شاعر و همچنين تاريخ ٨٦٤ق كه تربيت (همانجا)
آورده است، نادرست مىنمايد.
آثار: اشرف شاعري پر كار بوده (دانشپژوه، ٦/٦٢٥؛ تربيت، ١٤٧) و علاوه بر
ديوان كه مشتمل بر ٤ بخش (عنوان الشباب، خيرالامور، باقيات الصالحات و مجدد
التجليات) است و نخجوانى (ص ٣١٢) و تربيت (همانجا) نسخههايى از آن را در
اختيار داشتهاند، ٥ مثنوي با عنوان پنج گنج به شيوة خمسة نظامى سروده
(اوحدي، همانجا) كه شامل مثنويهاي منهج الابرار، شيرين و خسرو يا رياض
العاشقين، ليلى و مجنون، هفت اورنگ يا عشقنامه و ظفرنامه است (نخجوانى،
٣١٢-٣١٣؛ تربيت، ١٤٨؛ اته، ١٧٨-١٧٩). از خمسة وي نيز نسخهاي در دارالكتب
قاهره موجود است (منزوي، ٤/٢٦٧٧، ٣٢٤٥)
افزون بر اين آثار، وي كلمات قصار على بن ابى طالب (ع) را نيز به نظم
پارسى درآورده كه نسخههايى از آن با عنوان صد كلمه و كلمات قصار حضرت
على در كتابخانههاي مركزي، مجلس و مجموعة طاهري شهاب در ساري موجود است
(اعتصامى، ٤٨٦؛ منزوي، ٢/١٦٢٤؛ دانشپژوه، همانجا).
چنين به نظر مىرسد كه وي افزون بر مثنويهاي پنجگانه، مثنوي ديگري با
عنوان بهرامشاه داشته كه ضمن خمسة او آمده، و همين اثر است كه در هرات
سروده شده است (منزوي، ٤/٢٦٧١).
مآخذ: ابوبكر طهرانى، ديار بكريه، بهكوشش نجاتى لوغال و فاروق سومر،١٣٥٦ش؛
اته، هرمان، تاريخ ادبيات فارسى، ترجمة رضازاده شفق، تهران، ١٣٥٦ش؛
اعتصامى، يوسف، فهرست كتابخانة مجلس شوراي ملى، تهران، ١٣١١ش؛ اوحدي،
بليانى، محمد، عرفات العاشقين، نسخة خطى كتابخانة ملى ملك، شم ٥٣٢٤؛ التاريخ
الغياثى، بهكوشش طارق نافع حمدانى، بغداد، ١٩٧٥م؛ تربيت، محمدعلى،
دانشمندان آذربايجان، تهران، ١٣١٤ش؛ خيامپور، عبدالرسول، فرهنگ سخنوران،
تبريز، ١٣٤٠ش؛ دانشپژوه، محمدتقى، نسخههاي خطى، تهران، ١٣٤٨ش؛
دولتآبادي، عزيز، سخنوران آذربايجان، تبريز، ١٣٥٧ش؛ عليشيرنوايى، مجالس
النفائس، بهكوشش علىاصغر حكمت، ١٣٦٣ش؛ منزوي، خطى؛ نخجوانى، حسين، چهل
مقاله، تبريز، ١٣٤٣ش؛ نظامالدين قاري، محمود، ديوان البسه، بهكوشش محمد
مشيري، تهران، ١٣٥٩ش.
محمد سيدي
(ب)
ن * ١ * ب
ن * ٢ * ب