دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٥٥٥
| اشرف الكتاب جلد: ٩ شماره مقاله:٣٥٥٥ |
اَشْرَفْ الْكُتّاب، زينالعابدين اصفهانى (د ٩ شعبان ١٢٩٦ق/٢٩ ژوئية
١٨٧٩م)، فرزند محمدتقى، خوشنويس برجستة قلم نسخ. وي در دورة محمدشاه و
ناصرالدين شاه قاجار خوشنويس دربار بود و «سلطانى» رقم مىكرد. در زمان
ناصرالدين شاه ملقب به اشرفالكتاب شد. نسخ را از آقا محمود اصفهانى آموخت
و روش احمد نيريزي (ه م) را سرمشق خود قرار داد (نك: جابري، ٢٨٤؛
اعتمادالسلطنه، المآثر...، ٢١٢، مرآة...، ١/١٢٢، ٤/٢٣٩٢؛ تحويلدار، ٨٤؛ بيانى،
٤/٦١، ٦٥؛ فضائلى، ٣٦٤، ٣٦٥). اشرف الكتاب بيش از صد سال زندگى كرد و در شهر
اصفهان وفات يافت. از شاگردان معروف او سيدمحمد موسوي بقا و آقامحمدعلى
اصفهانى بودند.آثار او متعدد و بعضاًكمنظير است بهخصوص كه از جوانىتا آخر
عمر خطاطىكرده،و بهقولى در سالمندي حتى خوشتر از زمان شباب نگاشته است
(نك: اعتمادالسلطنه، همانجاها؛ بيانى، ٤/٦١ -٦٢؛ فضائلى، ٣٦٤، ٣٦٥، ٣٦٧؛ قدسى،
٢١).
نمونههايى از آثار اشرفالكتاب اينهاست: ١. قرآن، رحلى، ٢٥ئ٥/٣٧ سانتىمتر،
به قلم نسخ، ٦٢٦ صفحه، تاريخ ١٢٢٢ق، صفحات افتتاح مذهب عالى، در كتابخانة
سلطنتى سابق، شم ٦٥٠ (آتاباي، فهرست قرآنها...، ١٨ - ٢١). ٢. دوازده امام،
رقعى، ٢/١٤ئ٥/٢٢ سانتىمتر، ٤٥ صفحه، به قلم نسخ عالى، تاريخ ١٢٢٢ق، مذهب،
در همان كتابخانه، شم ٢٠٢٤ (همو، فهرست كتب...، ٥٢٩ - ٥٣٠). ٣. سورة ياسين و
چند دعا، نسخ ممتاز و رقاع، تاريخ ١٢٢٢ق، سر لوح مذهب، در كتابخانة شمارة ١
مجلس شوراي اسلامى، شم ٥٠٩٩ (شورا، ١٦/١٤١، ١٤٢، ١٤٣). ٤. شش قطعه خط به قلم
نسخ خوش، تاريخ ١٢٣٥ و ١٢٣٦ق، در مرقعى در كتابخانة سلطنتى سابق (بيانى،
٤/٦٤). ٥. قطعه، مذهب طلااندازي شده، به قلم نسخ كتابت و رقاع ممتاز،
تاريخ ١٢٣٦ق، مجموعة بيانى - موزة هنرهاي تزيينى (همو، ٤/٦٣؛ مرقع رنگين ).
٦. دعاي احتجاب و ادعية ديگر، رقعى، ٥/١٢ئ٥/١٩ سانتىمتر، ١١ صفحه، نسخ عالى،
تاريخ ١٢٣٨ق، مزين - سر لوح مرصع، در كتابخانة سلطنتى سابق، شم ١١٢٧
(بيانى، همانجا؛ آتاباي، همان، ٣٤٧- ٣٤٨). ٧. قرآن، وزيري، به قلم نسخ و
رقاع، تاريخ ١٢٤٧ق، مذهبِ مرصع، در مجموعة اتحاديه (بيانى، ٤/٦٢). ٨. قرآن،
٥/١١ئ٤/١٨ سانتىمتر، ٤٥٠ صفحه، به قلم نسخ خفى عالى، تاريخ ١٢٥٦ق، صفحات
افتتاح مذهب مرصع، در كتابخانة سلطنتى سابق، شم ٦٥٢ (نك: همو، ٤/٦٣؛ آتاباي،
فهرست قرآنها، ٢٥-٢٧). ٩. صحيفة سجاديه، وزيري كوچك، ٥/١٣ئ٥/٢١ سانتىمتر، ٤٦٢
صفحه، متن نسخ عالى، ترجمة فارسى، نستعليق خوش، تاريخ ١٢٥٧ق، داراي
تذهيب و تشعير،در كتابخانةسلطنتى سابق، شم ١٢٠٨(نك: بيانى،٤/٦٣ - ٦٤؛ آتاباي،
فهرست كتب، ٧١٦- ٧١٨). ١٠. مرقعى شامل ٦ رقعه و نيز يك رقعة بزرگ، تاريخ
١٢٥٨ق، مجموعة بيانى (بيانى،٤/٦٣). ١١. قرآن، وزيري بزرگ، به قلم نسخ،
كتابت عالى، تاريخ ١٢٧٥ق، دو صفحة اول و دو صفحة آخر مذهب، صفحات افتتاح و
سر سورهها مذهب مرصع (همو، ٤/٦٤ - ٦٥). ١٢. مائة كلمه، رقعى، ٥/١١ئ٥/١٧
سانتىمتر، ٢٧ ورق، تاريخ ١٢٧٦ق، در كتابخانة سپهسالار، شم ٩٩٧ (ابن يوسف،
٢/٨١). ١٣. قرآن، به قلم نسخ، تاريخ ١٢٧٨ق، مذهب مرصع، مجموعة مهدوي
(بيانى، ٤/٦٢؛ براي ديگر آثار، بهويژه قطعات او، نك: همو، ٤/٦٢ - ٦٤).
مآخذ: آتاباي، بدري، فهرست قرآنهاي خطى كتابخانة سلطنتى، تهران، ١٣٥١ش؛
همو، فهرست كتب دينى و مذهبى خطى كتابخانة سلطنتى، تهران، ١٣٥٢ش؛ ابن
يوسف شيرازي، فهرست كتابخانه مدرسة عالى سپهسالار، تهران، ١٣١٦- ١٣١٨ش؛
اعتمادالسلطنه، محمدحسن، المآثر و الا¸ثار، تهران، ١٣١٣ق؛ همو، مرآة البلدان،
بهكوشش عبدالحسين نوايى و هاشم محدث، تهران، ١٣٦٨ش؛ بيانى، مهدي، احوال
و آثار خوشنويسان، بهكوشش حسين محبوبى اردكانى، تهران، ١٣٥٨ش؛ تحويلدار،
حسين، جغرافياي اصفهان، بهكوشش منوچهر ستوده، تهران، ١٣٤٢ش؛ جابري
انصاري، حسن، تاريخ اصفهان وري، اصفهان، ١٣٢١ش؛ شورا، خطى؛ فضائلى،
حبيبالله، اطلس خط ، اصفهان، ١٣٩١ق؛ قدسى، منوچهر، مرقع، تهران، ١٣٦٣ش؛
مرقع رنگين، تهران، ١٣٦٤ش. يدالله غلامى
(ب)
ن * ١ * ب
ن * ٢ * ب