دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٥٤٩
| اشرف چوپانى جلد: ٩ شماره مقاله:٣٥٤٩ |
اَشْرَفِ چوپانى
(مق ٧٥٨ق/١٣٥٧م)،آخرينامير از خاندان چوپانيان كه پس از برادرش، شيخ حسن كوچك، در ٧٤٤ق/١٣٤٣م يك چند در آذربايجان، اران و عراق عجم فرمان راند.ملك اشرف پسر دوم تيمورتاش، والى آسياي صغير و نوادة امير چوپان، سردار مشهور ابوسعيد بهادرخان (ه م)، آخرين ايلخان مقتدر مغول بود. از اينكه پس از قتل تيمور تاش در مصر و امير چوپان در هرات، به فرمان ابوسعيد (٧٢٨ق)، از اشرف خردسال در دربار ابوسعيد و سلطانيه ياد شده، چنين برمىآيد كه او پس از قتل پدر به آنجا برده شده (ابن بزاز، ٣٤٨) و همانجا تحت حمايت عمهاش، بغداد خاتون كه پس از قتل پدرش به ازدواج ابوسعيد بهادرخان (ه م) درآمده بود، قرار گرفته است.
پس از مرگ ابوسعيد در ٧٣٦ق و آغاز زوال پر شتاب دولت ايلخانان ايران، امراي ولايات سر به شورش برداشتند. از آن ميان، شيخ حسن كوچك، پسر تيمورتاش همراه برادرانش در ٧٣٩ق در دژ قره حصار آسياي صغير از فرمان امير ارتنا (ه م) سرپيچيد (اهري، ١٦٤). در همين تاريخ از تسلط اشرف بر بخشى از آسياي صغير ياد شده (عبدالرزاق، ١٤٠؛ قس: حافظ ابرو، ٢٠٤- ٢٠٥؛ ميرخواند، ٥/٥٤٧) كه سپس همراه برخى از چوپانيان، شيخ حسن كوچك را در تسخير آذربايجان ياري رساند (اهري، ١٦٦؛ شبانكارهاي، ٣١٢). از اين رو چنين مىنمايد كه اشرف مدتى پيش از اين وقايع و احتمالاً پس از مرگ ابوسعيد و قتل عمهاشبغداد خاتون در ٧٣٦ق بهدستور آرپاخان (ه م)، جانشين ابوسعيد، به آسياي صغير آمده، و به برادرش شيخ حسن پيوسته بود. به هر حال وقتى شيخ حسن كوچك، شاهزاده خانم مغولى به نام ساتى بيك (دختر الجايتو) را اسماً به سلطنت برداشت و خود بر آذربايجان، اران و عراق عجم مستولى شد، ملك اشرف در استقرار فرمانروايى او سخت كوشيد. چنانكه در لشكركشى وي به عراق عجم برضد شيخ حسن بزرگ جلايري در ٧٤٠ق كه به پيروزي چوپانيان انجاميد، حضور داشت. سپس به همراهى عمويش سيورغان از سوي سليمان خان - كه شيخ حسن پس از سرنگونى ساتى بيك او را به سلطنت برداشته بود - به حكومت عراق عجم گمارده شد (عبدالرزاق، ١٥٥-١٥٦)؛ ولى در ٧٤١ق كه سيورغان از اطاعت شيخ حسن كوچك سر پيچيد و طغاي تيموريان خراسان را به هجوم به عراق عجم تحريك كرد، امير اشرف به جنگ شيخ على گاون، برادر طغاي تيمور رفت و او را در ابهر در هم شكست (اهري، ١٦٨؛ قس: حافظ ابرو، ٢١٠-٢١١؛ عبدالرزاق، ١٧٢-١٧٣).
ملك اشرف پس از چيرگى بر عراق عجم به تسخير اصفهان و فارس كه در تصرف پسر عمويش پير حسين بود، روي آورد. نخست همراه ابواسحاق اينجو (ه م)، نايب پيرحسين در اصفهان، بر آنجا استيلا يافت. سپس به شيراز تاخت و پيرحسين از پيش او گريخت و به شيخ حسن كوچك پناه برد و سرانجام به فرمان همو به قتل رسيد. اما ابواسحاق اينجو ملك اشرف را فريب داد و شيرازيان را بر ضد او برانگيخت و بسياري از سپاهيان ملك اشرف كشته شدند و خود او روي به گريز نهاد (همو، ١٧٦- ١٧٩؛ معلم، ١٤٤-١٤٦؛ كتبى، ٢١-٢٣). پس از آن، به نايين تاخت و شهرهاي بين راه را عرصة نهب و غارت قرار داد؛ ولى در نايين از لشكر شرف الدين مظفر حاكم نيشابور شكست خورد و به سلطانيه گريخت. از آن سو ياغى باستى عموي ملك اشرف كه در تسخير شيراز ناكام مانده بود، به اشرف پيوست و چون از شيخ حسن كوچك بيمناك بودند، به شيخ حسن بزرگ جلايري، دشمن چوپانيان كه در آن زمان در كردستان به سر مىبرد، پناه بردند. اما شيخ حسن كوچك چنين نماياند كه اين دو، مأمور قتل شيخ حسن بزرگ شدهاند. وي از اين خبر انديشناك شد و درصدد قتل ملك اشرف و ياغى باستى بر آمد؛ اما اين دو در ٧٤٣ق به ابهر گريختند و از آنجا به اصفهان درآمدند و پس از گرفتن مالى فراوان از مردم، رهسپار فارس شدند تا با ياري مبارزالدين محمد مظفري (نك: ه د، آل مظفر) شيراز را تسخير كنند. مبارزالدين سپاهى به ياري ملك اشرف و ياغى باستى گسيل كرد، اما آن دو چون در نزديكى شيراز خبر يافتند كه شيخ حسن كوچك به دست زنش به قتل رسيده (٩ رجب ٧٤٤)، به تبريز بازگشتند (حافظ ابرو، ٢١٦-٢١٧؛ عبدالرزاق، ١٨٠-١٨٤؛ زين الدين، ٢٧-٢٩).
در اين زمان امير سيورغان نيز كه پيشتر به فرمان شيخ حسن كوچك در قره حصار آسياي صغير زندانى شده بود، پس از رهايى از بند به ملك اشرف و ياغى باستى پيوست (حافظ ابرو، ٢٢٢). چوپانيان پس از كشته شدن شيخ حسن بر تقسيم قلمرو او همداستان شدند. بدينگونه كه تبريز تا سلطانيه به سيورغان، نخجوان تا آسياي صغير به ملك اشرف، و گرجستان به ياغى باستى تعلق گرفت، اما ديري نپاييد كه ملك اشرف هر دو رقيب خود را كه در آذربايجان محبوبيت بيشتري داشتند، از ميان برداشت و انوشيروان نامى را، كه نسبش چندان روشن نيست، به سلطنت نشاند و خود ادارة امور حكومت را در دست گرفت (اهري، ١٧٠-١٧٢؛ حافظ ابرو، ٢٢٢- ٢٢٥؛ ميرخواند، ٥/٥٥٨ -٥٦٠).
پس از اين ملك اشرف براي گسترش قلمرو چوپانيان در ٧٤٧ق بر ضد بزرگترين دشمن خود، شيخ حسن بزرگ جلايري به بغداد لشكر كشيد و در كردستان او را شكست داد و به تبريز بازگشت (اهري، ١٧٢-١٧٣). اما سپاهى كه به فرماندهى برادرش، ملك اشتر در سال بعد به بغداد گسيل كرد، سخت درهم شكسته شد (همو، ١٧٣-١٧٤؛ حافظ ابرو، ٢٢٦). ملك اشرف پس از اين ناكامى در ٧٥١ق/١٣٥٠م با ٥٠ هزار سپاهى به اصفهان تاخت، اما مردم شهر در برابر محاصرة يك ماهة او پايداري كردند و تنها پذيرفتند كه سكه و خطبه به نام انوشيروان، پادشاه تحت حمايت او كنند (همو، ٢٢٩؛ اشپولر، ١٤٢).
ملك اشرف حدود ١٤ سال با سفاكى و ستمگري فرمان راند. در ٧٤٨ق ولايت شروان و شماخى تا حدود گرجستان را ويران كرد. امرا و ديوانسالاران خود را بى سبب مىكشت و اموالشان را مصادره مىكرد. در ٧٤٩ق امير جداي، حكمران گرجستان را به نيرنگ فرو گرفت و در ٧٥٠ق خواجه عبدالحى، وزير خود را به بند كشيد (براي تفصيل، نك: حافظ ابرو، ٢٢٧- ٢٢٨، ٢٣٠-٢٣١). او چنان در مال اندوزي حريص بود كه گفتهاند: «هرجا در مملكت خود معلوم كردي كه كسى مالى دارد، به بهانهاي او را مجرم كردي و به تهمت گرفتى و مال او را بستدي» (همو، ٢٢٧؛ براي داستانهايى دربارة ستمگريها و مال اندوزيهاي ملك اشرف، نك: منتخب التواريخ ...، ١٦١؛ قاضى احمد، ١/٢٦-٢٧). او با اينكه نخست به شيخ صدرالدين، نياي صفويان ارادت مىورزيد، ولى سپس درصدد قتلش برآمد و شيخ ناگزير به گيلان مهاجرت كرد (ابن بزاز، ١٠٧٠-١٠٧٦؛ قاضى احمد، ١/٢٤- ٢٥). بيدادگريهاي ملك اشرف، اوضاع آشفتة آذربايجان، شورش امراي ولايات و گاه بيماريهاي همهگير، چنان مردم آذربايجان را به ستوه آورد كه بسياري از اهالى و علماي برجستة دينى چون خواجه شيخ كججى و قاضى محيىالدين جلاي وطن كردند (حافظ ابرو، ٢٣٢؛ قاضى احمد، ١/٢٧).
همچنين بازرگانان ايرانى كه از تبريز به شام و مصر سفر كرده بودند، به سبب ناامنى راهها، مايل به بازگشت به ايران نبودند. به گزارش مقريزي (٢(٣)/٨٦٣)، ملك اشرف در ٧٥٣ق سفيري نزد الصالح صلاح الدين (حك ٧٥٢- ٧٥٥ق) از مماليك بحري مصر روانه كرد و با ارسال امان نامهاي براي بازرگانان، سلطان را بر آن داشت تا آنان را به بازگشت به آذربايجان راضى كند؛ ولى آنان نپذيرفتند و به كار تجارت آذربايجان با مصر و شام سخت آسيب وارد آمد. تجار جنوايى هم از روزگار شيخ حسن كوچك، به سبب زيانهاي مالى به كلى بازار تبريز را تحريم كرده بودند. گرچه ملك اشرف در ٧٤٥ق/١٣٤٤م با اعزام سفيري به جنوا، به آنان قول داد كه زيانهاي تجار را جبران كند و آنان را به تجارت در آذربايجان تشويق كرد، ولى به دنبال عزيمت كاروانهاي تجاري جنوايى به تبريز، سپاهيان ملك اشرف برخى از تجار را در بين راه كشتند و كالاهايشان را به غارت بردند (جوادي، ١٥٠-١٥١).
دربارة سرانجام كار ملك اشرف گفتهاند: پس از آنكه قاضى محيىالدين بردعى بر اثر بيدادگريهاي او از تبريز به سراي، تختگاه اردوي زرين يا آلتين اردو (ه م) در دشت قبچاق، گريخت، در مجلس وعظى كه جانى بيك، خان مسلمان اردوي زرين نيز حضور داشت، چنان از ستمگريهاي ملك اشرف داد سخن داد كه همة حاضران گريستند (حافظ ابرو، ٢٣٣). جانى بيك هم فرصت را غنيمت شمرد و بر آن شد تا آرزوي ديرينة خانهاي اردوي زرين يعنى تسخير آذربايجان را جامة عمل پوشاند. پس در ٧٥٨ق بدانجا لشكر كشيد و ملك اشرف كه توان پايداري نداشت، به مرند گريخت. در حالى كه همراهان او، در بين راه، اموالش را به غارت بردند، خود را در منزلى در خوي پنهان كرد، ولى به زودي دستگير و به تبريز برده شد. جانى بيك نخست بر آن نبود ملك اشرف را به قتل رساند، اما شيخ محيىالدين و امير كاووس حكمران شروان كه به اميرِ چوپانى كينه مىورزيد، بر قتل او سخت پاي فشردند و سرانجام او را كشتند و سرش را بر درِ مسجد مراغيان آويختند و اهالى تبريز شاديها كردند (همو، ٢٣٤- ٢٣٥؛ عبدالرزاق، ١/٢٩٠-٢٩٢؛ نيز نك: گروسه، ٦٣٩).
با قتل ملك اشرف، فرمانروايى چوپانيان در آذربايجان و عراق عجم نيز پايان گرفت. جانى بيك حكومت آذربايجان را به پسرش بردي بيك واگذاشت و خود به سراي بازگشت. دختر ملك اشرف و نيز پسر او تيمورتاش را به اسارت به سراي بردند. اما تيمورتاش چندي بعد گريخت و در حالى كه مدتى در ولايات خوارزم، اخلاط و شيراز آواره بود، سرانجام به بغداد رفت و همانجا به دست شيخ اويس جلايري هلاك شد (حافظ ابرو، ٢٣٦؛ غنى، ٦٠؛ عزاوي، ٢/٩٦). از سرنوشت انوشيروان پادشاه دست نشاندة ملك اشرف آگاهى دقيقى در دست نيست. آخرين سكههاي بازمانده از او به سال ٧٥٦ق/١٣٥٥م مربوط مىشود (لين پول، و برخى برآنند كه او مقارن قتل ملك اشرف درگذشته است (خواندمير، ٣/٩٤).
مآخذ: ابن بزاز اردبيلى، توكل، صفوة الصفا، به كوشش غلامرضا طباطبايى مجد، اردبيل، ١٣٧٣ش؛ اشپولر، برتولد، تاريخ مغول در ايران، ترجمة محمود ميرآفتاب، تهران، ١٣٥١ش؛ اهري، ابوبكر، تاريخ شيخ اويس، به كوشش ي. لون، لاهه، ١٣٧٣ق؛ حافظ ابرو، عبدالله، ذيل جامع التواريخ رشيدي، به كوشش خانبابا بيانى، تهران، ١٣٥٠ش؛ جوادي، حسن، «ايران از ديدة سياحان اروپايى در دورة ايلخانان»، بررسيهاي تاريخى، ١٣٥١ش، س ٧، شم ٥؛ خواندمير، غياث الدين، حبيب السير، به كوشش محمد دبيرسياقى، تهران، ١٣٦٢ش؛ زينالدين بن حمدالله مستوفى، ذيل تاريخ گزيده، به كوشش ايرج افشار، تهران، ١٣٧٢ش؛ شبانكارهاي، محمد، مجمع الانساب، به كوشش ميرهاشم محدث، تهران، ١٣٦٣ش؛ عبدالرزاق سمرقندي، مطلع سعدين و مجمع بحرين، به كوشش عبدالحسين نوايى، تهران، ١٣٥٣ش؛ عزاوي، عباس، تاريخ العراق بين احتلالين، بغداد، ١٣٥٤ق/١٩٣٦م؛ غنى، قاسم، بحث در آثار و افكار و احوال حافظ، تهران، ١٣٦٦ش؛ قاضى احمد قمى، خلاصة التواريخ، به كوشش احسان اشراقى، تهران، ١٣٥٩ش؛ كتبى، محمود، تاريخ آل مظفر، به كوشش عبدالحسين نوايى، تهران، ١٣٣٥ش؛ گروسه، رنه، امپراتوري صحرانوردان، ترجمة عبدالحسين ميكده، تهران، ١٣٥٣ش؛ معلم يزدي، معين الدين، مواهب الهى، به كوشش سعيد نفيسى، تهران، ١٣٢٦ش؛ مقريزي، احمد، السلوك، به كوشش مصطفى زياده، قاهره، ١٩٥٨م؛ منتخب التواريخ معينى، منسوب به معينالدين نطنزي، بهكوشش ژان اوبن، تهران، ١٣٣٦ش؛ ميرخواند، محمد، روضة الصفا، تهران، ١٣٣٩ش؛ نيز:
Lane- Poole, S., The Coins of the Mongols in the British Museum, London, ١٨٨١.
ابوالفضل خطيبى
(ز) ٢٠/٣/٧٤
ن * ١ * ب
(ز) ن ٢- ١٠/٥/٧٤