دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٥٢٨
| اشتهارد جلد: ٩ شماره مقاله:٣٥٢٨ |
اِشْتِهارْد، بخش و شهري از توابع شهرستان كرج واقع در استان تهران.
نام اشتهارد در اغلب منابع به همين صورت آمده است؛ نادر ميرزا (ص ١١٥) آن
را اشتهار آورده است (نيز نك: ملامحمدي، ٤٣-٤٤، ٤٦).
بخش اشتهارد: اين بخش از شمال به ساوجبلاغ، از جنوب به بخش زرند از توابع
شهرستان ساوه، از خاور به شهريار و بخش مركزي كرج، و از باختر به بويين
زهرا محدود مىشود ( فرهنگ آباديها، ١٣٦٧ش، شصت و دو؛ سازمان تقسيمات...، ١٦).
كوه حلقه در شمال شرقى با معادن نمك و گچ، و كوههاي جارو و قراگونى در
جنوب اشتهارد از ارتفاعات مهم اين ناحيه به شمار مىروند ( جغرافيا...،
١/٥٠٨؛ فرهنگ جغرافيايى آباديها...، ٢٢). روخانة شور (ابهر رود) كه در شمال
اشتهارد از غرب به شرق جريان دارد، تنها رودخانة اين ناحيه است. اين
رودخانه از كوههاي جنوب غربى آوج سرچشمه مىگيرد و پس از مشروب كردن
دشتهاي ابهر، قزوين، شمال بخش اشتهارد و جنوب ساوجبلاغ به رودخانة كرج
مىپيوندد. درخت گز، سيب، انجير و رستنيهايى چون خاكشير و زيرة كوهى پوشش
گياهى آنجا را تشكيل مىدهند. در اين بخش جانورانى وحشى مانند گرگ، روباه،
شغال و خرگوش يافت مىشود (همان، ٢٢-٢٣). آب و هواي اين ناحيه نيمه خشك
است و تابستانهاي گرم و خشك، و زمستانهاي نسبتاً سرد دارد ( آمارنامه...، ٢).
بخش اشتهارد كه ٨٠٨ كم٢ وسعت دارد، شامل يك دهستان به نام پلنگ آباد با ٥١
آباديِ داراي سكنه است ( سازمان تقسيمات، همانجا؛ سرشماري، ١٣٧٥ش،پانزده،
سىونه). براساس سرشماري١٣٧٥ش جمعيت اين بخش ٩٣٠ ،١٥نفر است كه ٦٤٦ ،٥نفر
آن در مناطق روستايى زندگى مىكنند (همانجا). مردم اشتهارد مسلمان و پيرو
مذهب شيعه هستند و به زبان فارسى با گويش محلى و نيز تركى سخن مىگويند (
فرهنگ جغرافيايى آباديها، همانجا؛ فرهنگ جغرافيايى ايران، ١/١٣).
مردم اشتهارد غالباً به كشاورزي و دامپروري مىپردازند. كشت اين منطقه بيشتر
به روش آبى است كه از قنات و چاههاي عميق تأمين مىشود. غلات، پنبه،
چغندر قند، حبوبات، سيب زمينى و علوفة دامى از محصولات كشاورزي آنجاست.
پرورش گوسفند به روش سنتى مهمترين فعاليت دامى در اين بخش است. در سال
١٣٥٨ش، ٧٥٤ ،١٩رأس گوسفند و بز و ٢٧٩ رأس گاو و گوساله در آنجا نگهداري مىشد
( فرهنگ جغرافيايى آباديها، نيز جغرافيا، همانجاها؛ فرهنگ اقتصادي...، «٥/٢٩»).
چراگاههاي قيرخ بلاغ (چهل چشمه) و قزل قويى (چاه طلايى) از محلهاي
دامپروري اين ناحيه است ( فرهنگ جغرافيايى آباديها، ٢٢).
آثار تاريخى اين ناحيه كه در سدههاي ٧ و ٨ق بنا شدهاند، اينهاست: بقعة
شاهزاده سليمان و امامزادة پلنگ آباد. بقعة آجري شاهزاده سليمان در ٦
كيلومتري شرق اشتهارد و در كنار جادة اشتهارد به كرج، در مزرعة كوشك آباد
واقع است. امامزادة پلنگ آباد نيز در قريهاي به همين نام قرار گرفته است
(ملامحمدي، ٤٠-٤١؛ ورجاوند، ٨٣). پل آصفالدوله كه در دورة ناصرالدين شاه و
در مسير جادة كرج - اشتهارد روي رودخانة شور بنا شده، از ديگر آثار تاريخى اين
ناحيه است (كيانى، ١٧٠؛ ورجاوند، ٨٢ -٨٣).
شهر اشتهارد: اين شهر مركز بخش اشتهارد است و در ٦٣ كيلومتري جنوب غربى كرج
و در مسير كرج به بويين زهرا قرار دارد. شهر اشتهارد در ٥٠ و ٢٢ طول و ٣٥ و ٤٣
عرض جغرافيايى، در ارتفاع ١٦٠ ،١متري از سطح دريا واقع است (پاپلى، ٦٠).
آب و هواي اين شهر نيمه خشك، و بيشترين دماي آن در تابستان ٣٦ بالاي صفر
و در زمستان ٨ زير صفر است. بارش سالانة آن ١٩٥ ميلىمتر است ( آمارنامه، ٢؛
فرهنگ جغرافيايى آباديها، ٢٣).
از پيشينة تاريخى اشتهارد آگاهى اندكى در دست است؛ در دورة صفويه از توابع
قم بوده (مفتون، ١/١٩٦) كه در شرق جادة سلطانيه به خراسان قرار داشته است
(حامى، ١٤٦٣). اشتهارد در دورة قاجاريه با حدود هزار خانوار جمعيت به عنوان
يكى از قصبات خوش آب و هواي نزديك قزوين شهرت داشت (اعتضادالسلطنه، ٩٨؛
شيروانى، ٧٨؛ معصومعليشاه، ٣/٢٧١) و در دورة عباس ميرزا به اللهيارخان
سبزواري واگذار شد (اعتضادالسلطنه، همانجا).
مطابق آخرين سرشماري، جمعيت شهر اشتهارد ٢٨٤ ،١٠نفر، شامل ٢٦٩ ،٥مرد و ٠١٥
،٥زن است كه ٤٣٤ ،٢خانوار را تشكيل مىدهند و ٦٨/٨٧% آنان ١٠ تا ٦٤ سالهاند (
سرشماري، ١٣٧٥ش، چهل و يك). از ٠٢٩ ،٢خانه در اين شهر، ٩٦/٦٨% ملكى، و
مابقى استيجاري و سازمانى است. ٤٦/٩٩% خانهها داراي برق هستند و ٦٦/٩٩% آب
لوله كشى دارند؛ نيز ٧٦/٣٣% خانهها تلفن دارند و ٢١/٨٩% از گاز لولهكشى
استفاده مىكنند (همانجا). فعاليت عمدة مردم اشتهارد به ترتيب در بخش صنعت
٣/٢٥%، در دامپروري ٦/١٤% و در ساختمان ٨/٨% است ( سرشماري، ١٣٦٥ش، ١٨). اين
شهر داراي كارخانة پنبه پاككنى است. صنايع دستى مانند كرباس بافى و تهية
پارچههاي نخى نيز در آنجا معمول بوده است ( فرهنگ جغرافيايى ايران، ١/١٤).
آثار تاريخى: امامزاده ام صغري و ام كبري كه در مركز شهر و در محلة صياديه
واقع شده، تنها اثر تاريخى شهر اشتهارد است (ملامحمدي، ٤٠). اين اثر در دورة
صفويه بنا شده، و داراي گنبدي بلند است كه بلندترين بناي شهر به شمار
مىرود (كيانى، ٧٧؛ مشكوتى، ٢٧١، ٣٦١؛ ورجاوند، ٩٥، ٩٨). همچنين حسينيهاي
متعلق به عصر صفويه در اين شهر وجود دارد (كيانى، ١٣٩).
مشاهير: ميرزا صادقاشتهاردي، مؤسسمدرسه و مسجدصادقية تبريز (نخجوانى، ٥٢٩)، از
رجال معروف و رئيس مالية دورة شاه عباس دوم (مشكور، ٢٢١-٢٢٢) از مشاهير بزرگ
اشتهارد بوده است (مفتون، ١/١٩٦-١٩٧)؛ نيز از عبدالرسول قزوينى اشتهاردي،
معروف به نازش على (د ١٢٣٠ق)، ملا ابوالحسن بن ابىطالب اشتهاردي كه از
علما و مدرسان حوزة علمية كربلا بود، ملا محمد حسن فرزند ملامحمد حسين، معروف
به آخوند بزرگ، ملامحمد مهدي امينى (د ١٣٤٢ق)، ملاعلى احمد شاه بختى (د
١٣٤٤ق) و خليل قزوينى اشتهاردي صاحب كتاب زبدة العقائد الخليليه (آقابزرگ،
١٢/٣٠؛ معصوم عليشاه، ٣/٢٧١؛ ملامحمدي، ٧١، ٧٨-٨٢، ٨٨) مىتوان ياد كرد.
مآخذ: آقابزرگ، الذريعة؛ آمارنامة استان تهران (١٣٧٠ش)، سازمان برنامه و
بودجة استان تهران، تهران، ١٣٧٣ش؛ اعتضاد السلطنه، عليقلى ميرزا، اكسير
التواريخ، به كوشش جمشيد كيانفر، تهران، ١٣٧٠ش؛ پاپلى يزدي، محمدحسين،
فرهنگ آباديها و مكانهاي مذهبى كشور، مشهد، ١٣٧٠ش؛ جغرافياي كامل ايران،
وزارت آموزش و پرورش، تهران، ١٣٦٦ش؛ حامى، احمد، «راههاي ايران»، ايرانشهر،
تهران، ١٣٤٣ش، ج ٢؛ سازمان تقسيمات كشوري جمهوري اسلامى ايران، ١٣٧٦ش،
وزارت كشور؛ سرشماري عمومى نفوس و مسكن (١٣٦٥ش)، نتايج تفصيلى، شهرستان
كرج، تهران، ١٣٦٨ش؛ سرشماري عمومى نفوس و مسكن (١٣٧٥ش)، نتايج تفصيلى،
استان تهران، تهران، ١٣٧٦ش؛ شيروانى، زين العابدين، بستان السياحة، تهران،
١٣١٥ق؛ فرهنگ آباديهاي كشور (١٣٦٥ش)، شهرستان كرج، مركز آمار ايران، تهران،
١٣٦٨ش؛ فرهنگ آباديهاي كشور، سرشماري عمومى كشاورزي (١٣٦٧ش)، استان تهران،
مركز آمار ايران، تهران، ١٣٦٩ش؛ فرهنگ اقتصادي دهات و مزارع، استان تهران،
جهاد سازندگى، تهران، ١٣٦٠ش؛ فرهنگ جغرافيايى آباديهاي كشور، سازمان
جغرافيايى نيروهاي مسلح، تهران، ١٣٦٩ش، ج ٣٧؛ فرهنگ جغرافيايى ايران
(آباديها)، استان مركزي، دايرة جغرافيايى ستاد ارتش، تهران، ١٣٢٨ش؛ كيانى،
محمديوسف و ديگران، معماري ايران، تهران، ١٣٦٨ش؛ مشكوتى، نصرالله، فهرست
بناهاي تاريخى و اماكن باستانى ايران، تهران، ١٣٤٩ش؛ مشكور، محمدجواد،
تاريخ تبريز تا پايان قرن نهم هجري، تهران، ١٣٥٢ش؛ مفتون دنبلى،
عبدالرزاق، تجربة الاحرار و تسلية الابرار، به كوشش حسن قاضى طباطبايى،
تبريز، ١٣٤٩ش؛ معصوم عليشاه، محمدمعصوم، طرائق الحقائق، به كوشش محمد جعفر
محجوب، تهران، ١٣١٨ش؛ ملامحمدي، محمد، پيرامون امامزادگان بخش اشتهارد،
تهران، ١٣٥١ش؛ نادر ميرزا قاجار، تاريخ و جغرافى دارالسلطنة تبريز، به كوشش
محمد مشيري، تهران، ١٣٦٠ش؛ نخجوانى، حسين، مواد التواريخ، تهران، ١٣٤٣ش؛
ورجاوند، پرويز، سرزمين قزوين، تهران، ١٣٤٩ش.
جعفر اسحاقىتيموري